Таргъу—Маскев—Эндирей

Эрпелини эл батыры Будайчы бий, «авруп ожагъында ятар гьалгъа салгъан» Герей шавхал, оьзю «яшырылгъан» жуманы оьтгенин де билмей къала. Избарбашда Хосров мирзаны сарбазларыны тозулмагъы ону тишин иржайта, гёнгюн ача. «Аврувну» себеби элге-юртгъа къарангы экени ону ягьын айыпдан аз буса да тазалай, шавхал намусуна ябулар яланы енгиллешдире. «Намартлыгъы саялы» деп шавхалгъа Иран шать илинсин учун да инени гёзю чакъы да себеп гёрюнмей. «Жанбазардагъы гиши дав майдангъа чыгъып бажарамы?— дермен шагьгъа» — деп ойлаша оьз-оьзюне шавхал. «Шагьгъа тарыкъда намартланы юзюн ачып да берермен» — деп де мёхеллене ол. Шо заманда, озокъда, огъар шагь башгъа гёзден къарамагъа имканлы.

Иран булангъы сияси аралыкъларда, эришивлюклерде оьз башын къутгъармакъны гьакъындагъы шар ойларын бир-бирине йымыртгъалардай урушдуруп къарап, «бегин токъташдырып», Герей, не этип де шагьгъа ярамакъны ёлун излей. Шо ёлну ол оьзю учун тюз де гёре.

Жавгьар торлангъан алтын къутукъгъа салып шавхал, шать Аббасгъа ялынчлы ва тилекли хат онгъара. Шавхалны сыйлы хатын алып Иранны Ардебил шагьарына етишген таргъулу элчилени башчысы хат булан бирче шагьгъа къыйматлы савгъатдар да пешкеш эте. Алтын къутукъну, ону ичиндеги ялынчлы хатны, къыйматлы савгъатланы ушатса да шагь, шавхалны эки юзлюлюгюн сансымай, ачывлана. Шавхалгъа ол жавап хат яздырып турмайлы, элчилерден таба уруша, къара къоркъув бере.

— Эгер Герей шавхал ярашмагъа сюе буса, Избарбаш савашда къумукъ черив Иран пачалыгъына гелтирген заралны тёлесин! Ону да уьстевюне магъа, шагьин-шагьгъа, шавхал къызардашы Гюлнарханымны олжалыкъгъа берсин! Ёкъ эсе Герей шавхалгъа дюньяда яшав тар!— деп билдире къудратлы шать Аббас.

Таргъу шавхал Иран элине экинчилей йиберип Ардебилге етишген элчи, шагь Аббасгъа билдирген кюйде, Герей шавхал шагьны бары да талапларын кютмеге рази, тек «болжал бермекни тилеп баш ура».

— Саваш гьакъны къайынулан болгъан сонг тёлей турар шавхал, бир башлап къызардашы Гюльнарханым бийкени етишдирсин шагьин-шагь къалама! Сени булан бирче Таргъугъа гелечимни де йиберемен, ол къызны алып да гележек»,— деп битдире шагь Аббас таргъу шавхалны экинчилей гелген элчиси булангъы къардашлыкъ лакъырын—гардаш согьбетин.

— Къудратлы Иран шагьгъа къайынулан болмакъ къайсы бийге де, гьатта хангъа да тюшюп турагъан насипми?— деп ойлашып шавхал Герей, элчиси Ирандан гелтирген къагьрулу талапны шартларына разилеше.

— Шагьны къаттылыгъын, къызардашыбызны йымышакълыгъы сындыра буса, ондан артыкъ не бар!— деп къуванып да йибере шавхал.

Шагь-шавхал аралыкълары не буса да терсеймейли, шо девюрде айтылагъан кюйде «яваш-яваш» тюзеле. Герейни къысматыны оразлы гемеси Аббасны ачув денгизини толкъунларына батылмайлы астаракъ, саркъа юзе, лавлай, тек авмай. Таргъу шавхал энни ич маишат ишлерине оьзюню гьакимлик тергевюн гючлендире, тахына тухум-къардаш арадан таба тувулунмагъа имканлы намартлыкъланы алдын алывну чараларын ойлаша. Избарбаш давда эли учун жан берген торкъалили Агьматханны иниси Магьамматхан булан ол инг башлап ювукълаша. Неге десе Магьамматхан агъасы Агьматханны сиясат ёлун тюз гёрмейгенни ол биле. Ондан къайры да торкъалили бий Магьамматхан Герейни иниси Элдар бийни къурдашы экенлик де гьисапгъа алына.

Эрпелини уллубийи Будайчыгъа Герей шавхал хосур тутмай, огъар хатири къалгъанлыкъны сырын да билдирмей. Не тюрлю яхшы амаллар ойлашып да, не ёлда тергевюн бакъдырып да Герей ону оьзюне тартмагъа къасткъыла. Шавхал инжитмейгенликни эс этип Будайчы да бийлигини ич-тыш сиясатын оьзтёрече юрюте. Ол Эндирей бийлик булан дослугъун дагъыдан-дагъы жанландыра, алыш-беришин гючлендире. Руслар булан дослукъну да Будайчы арек тебермей, некъадар ювукълашмагъа къарай, Маскевге пачагъа кагъыз йиберип «оьзюн рус тахыны къолтюбюне алмакъны» тилей. Рус пачагъа тартагъанлыгъы Герей шавхалны да бар. Шо саялы ол Будайчы бийни «рус сиясатын да» якълай, ону шо ёлун оьзю учун ят, зараллы гьисапламай.

Таргъу шавхал Герей энни уллу саясатчылар йимик ойлаша, олагъа ошап гьиллачы да, хатирсиз де болмакъны сайлай. Мурадына етишмек учун ол гьеч бир тюрлю яракъсызлыкъдан да жиргенмей, айып деген не экенни унутмагъа къарай. Эгер ол Будайчы бийни де, Магьамматхан бийни де юреклерине ва гьакъылына таъсир этип, оланы оьз къанат тюбюне мукънатисдей тартып алып бажарса, Солтанмут уллубийге къаршы иш гёрмекни масъаласын чечив оьзлютюнден тынчлаша. Оьжетли душманы Солтанмутну янчмакъ муратдагъы гьаракатында. Иран шагьдан кёмек тапса да, Рус пачадан якълав болса да Герейге башгъа тюгюл. Ол оьзюне «яхшылыкъ» къайсы гьукмударны, къайсы падишагьны ягъындан болса да къайгъырмай. О масъалагъа шавхал манчыгъа «не берсе де алагъан» — «тавукъ берсе де, хораз берсе де яратагъан» сутур палчы-эмчи йимик янаша. Рус пача оьзюн къолтюбюне алсын деп тилеп, ялбарып Герей шавхал Маскевге эки-уьч кагъыз йиберип тура, жавап да гёзлей.

Масхев пачагъа тилек кагъыз Эндирейни уллубийи Солтанмут да йибергенни билмейли, англамайлы тургъан Герей, рус пачаны Терки къаладагъы асгербашындан гюнлени биринде гелген хатны охугъанда гьайран къала. Грамотада «пача Солтанмутну къолтюбюне алгъанлыкъны» гьакъында айтыла. Бу хапарсыз маълумат Герейге хапарсыз урулгъан окъ йимик тие, терен ойлашдыра, талчыкъдыра.

— Чанка къанлы ярты бий Солтанмутну таза къанлы толу бий Герейден артыкъ гёрюп пача ону къолтюбюне алгъанлыкъ ёлгъа йибермеге ярамайгъан кюйдеги эрши иш!— деп ачувлана шавхал.

Терки къаладан Таргъу шагьаргъа гелген рус элчиге буварып ол пачаны Грамотасын янгыдан охута ва таржума этдире. Рус элчи шавхалны талабын кюте туруп, пачаны указын охуй. Онда булай калималар тергевню тарта: «Великий Государь, Царь, Великий князь Михайло Федорович всея Руси, Салтан-Махмута мурзу братьею под свою царскую руку пожаловал… годовое жалованье назначил». Элчи калималаны къумукъ тилге гёчюрюп англатгъанда, Герей шавхал дагъы да къазаплана.

— Эндирейни уллубийи чанка Солтанмут кимдир, савлай Къумукъ элни баш бийи шавхал Герей кимдир? Тенглешдирмеге ери сама да бармы?— деп гьассилене Таргъу шавхал. Шо ерде ол рус пачагъа айып да сала, бетлев де эте.

— Къумукъ элни атындан сёйлемеге, дыгъар байламагъа, къазакълайын яшайгъан ярым бий Солтанмут чанка тюгюл, мен, шавхал Герей ихтиярлы экенни «орусуятны улугъ падишагьы» билмейми?— деп ол аз-маз солкъ бола.

— Сизин тилекли арзагъызгъа да пачаны ойчуханасында къаралып тура, гьюрметли «шавкал», талчыкъмагъыз,— деп рус элчи шавхалны сабурландыра. Шолайлыкъда Герейни рус элчи булан ёлугъуву ва лакъырлашыву тамамлана, ол рус пачадан ратьму гёзлевюн давамлай.

Тахотавунда янгыз къалып, ойлашып, ари-бери юрюп гёрюнеген шавхалны уьстюне инамлы къалабашы геле.

— Авурунгну алайым, шавхалым!— деп къалабаш эшик артда токътай.

— Мени авурумну алар батыр тувгъанмы экен? Башымны къоргъашындай авур ойлар басгъан. Шавхалны тахында, олтурмакъ тынч тюгюл экен! Жагьилликде нече де амыракъ эдик «тахгъа минмеге», гьали буса тах оьзю мингендей башыма… авурлугъу аркъа-белибизни чартлата…

— Балики, енгиллик болур, шавхалым.

— Небилип айтасан?

— Эндирейден къачгъан жагьил тиштайпа, шавхалгъа айтагъаным бар деп баш уруп тилей. Балики ону хабары басылтар оюнгну, шавхалым?

— Къайда ол тиштайпа?

— Къапу алда.

— Тез гелтир! Эндирейден етишген хабар да мени учун уллу маълумат!

Шавхалны тах отавуна гирген жагьил тиштайпа нар къамушдай начар бойлу, арив юзлю гиши. Узунлукъдан буччакълары ерге тиеген явлугъун бетине тартгъан кюйде тизден туруп, баш игип тиштайпа, сонг юзюн ачып, тоганлардай гёзлерини гюмюш гёзьяшларын йыртыллатып шавхалгъа къарай.

— Тах отавунга яхшылыкъ, къудратлы, рагьмулу шавхалым! — дей сонг ол.

— Сен кимсен, менден не сюесен?— деп сувукъдан сорай шавхал огъар.

— Мени атам Ташболат, сени уллу атанг Чопан шавхалны экинчи къатыны къабарты Маликаны арбачысы эди. Мен де Жавгьаратман, эсингдеми гьюрметли шавхал, биз къаланы бару тюбюндеги алаша уьйлерде яшай эдик…

— Айтып бит.

— Малика бизин савлай агьлюбюзню оьзюню уланы Солтанмутгъа къазакълайын тапшурду. Атам да, мен де, эркъардашым да Солтанмутну Бавтогъай аталыгъына гёчдюк. Онда къазакъ турдукъ ва яшадыкъ. Сонг мени Солтанмут уллубий оьзюню игит атбашы Къылыч батыргъа эрге берди. Ону булан татывлу, насипли яшадыкъ, яратгъаным бизге бир улан авлет де берди. Тек бизин агьлю къысматыбыз сув тёгюлген от йимик тез сёндю. Уланымны атасы, уллубийни атбашы ва черив атлысы Къылыч батыр Избарбаш урушда къызылбашланы къолундан оьлдю. Жанбазарда ол атолусу Солтанмутгъа уланыбыз Арсланны васият этген. Магъа ону гьакъында гьеч сёз айтылмагъан. Яшыргъан экенлер. Солтанмут уллубий баламны орус пачагъа аманатгъа берип йибергенден сонг, не буса да ишни гьакъыкъатын билдим. Мени баламны уллубийибиз, Къылыч батырны хатиринден асырап сакълай деп тура эдим. Атолубуз оьзю де мени шолай деп ынандыргъан эди. Ол буса мени аявлу агьлюмню жан базардагъы васиятына, арт тынышыны алдындагъы ахыр тилевюне хыянат чыкъгъан экен…

Энни магъа балам Арсландан пайда ёкъ, ол Терки къалада орусланы къолунда. Оьлюню васиятын бузгъан Солтанмутгъа налат болсун!

— Сен герти сёйлеймисен, Жавгьарат?

— Ялгъан айта бусам етти къат ерге гирейим!— деп тиштайпа шавхалны аякъ тюбюне баш ие.

— Гьали сени сёзюнг герти дагъы?— деп янгыдан къайтарып сорай шавхал ва жагьил тиштайпагъа инанып битмейгендей къарай.

— Дюр, шавхалым! Ялгъан айта бусам биргине-бир авлетимни башын сыйпамагъа гьасирет къалайым!

— Гишини аявлу баласыны башын олай балагьгъа салмакъ адамсызлыкъ экенни сен шо чанка Солтанмутгъа айтмадынгмы?

— Айтдым. Нечакъы да етишдирдим. Къарнымдан-гёнгюмден къаргъадым. Налатладым. «Аманатгъа берилген яш бийлерден тюгюл, мени оьзден балам экенни оруслагъа билдирежекмен!» — дедим. Артдагъы сёзлериме Солтанмут бек ачувланды, мени чишге савлай чанчардай къазапланды. Сонг ол къалабегин чакъырып юм этди. Ол да мени ит йимик сюйреп уллубийни тах отавундан къыргъа чыгъартып ташлады. Огъар да къанмайлы къалабек мени элтип такъсыр тёлеге тыкъды. Ашсыз-сувсуз онда уьч гюн ятдым. Сонг мени Бавтогъайгъа етишдирдилер, уллубийни къотанында, къой савдуруп, бишлакъ биширтип ишлетдилер. Къойланы арасында хыйлы заман турдум, ахыр да ягьымны жыйып, къачдым. Муна, къудратлы шавхал, сени алдынгда тизден тургъанман ва бажарылатгъан кёмегингни этсенг сюемен… Нечакъы десе де сен де таргъулусан, мен де таргъулуман, юрт ювугъун таныр дейлер… Сенден биринчи тилегим, билдир орус пачагъа Арслан къалп аманат экенни… Шо заман пача мени баламны къайтарар… Тилеймен сенден, къудратлы шавхалым,— деп тиштайпа янгыдан тизден чёгюп, ерге баш ура. Сонг ол бетине къара явлугъун да тартып, гьынкъ тутуп йылап, эретура.

— Сен Таргъуда къалажакъсан, къызы. Сагъа къуллукъ табарбыз. Уланынг да, Аллагь буюрса, къолунга къайтар. Бар энни абзарда гьавуз ягъадагъы тереклени салкъынында олтуруп гёзле, сени табарлар…

Жавгьаратны маълуматындан Герей шавхал оьзюне онгайлы кюйде пайдаланмагъа гирише. Ону натижасында Солтанмут пачаны алдында абурдан тюшсе, инамлыкъдан чыкъса шавхалны баласындан айрылып зарланагъан анада къулагъы да ёкъ.

Эндирейни уллубийи рус пачаны алдатгъанны хабары Герей шавхалгъа, Москвагъа элчи йибермек учун уллу багьана бола. Сынавлу сиясатчы, гелишли элчи Томулдукъну ол тез гьазирлеп Москвагъа ёлгъа сала. Къыш заманны чагъыны сувугъуна да, сапарны къыйынлыгъына да къарамайлы Томулдукъ Москвагъа эсен-аман етише. Рус пачаны Ойчуханасыны тыш-харижи ишлеге къарайгъан хадымы-вакили ону гьюрметлеп къабул эте, огъар «улугъ падишагьны» уьстюне гирмеге де оьр изму бериле.

Рус пача Михаил Романов башына алтын тажлы узун бёрк де, уьстюне дарай тышлы хас тон да гийип бийик, къозагъач тахда олтургъан. «Кумычанинге»—демек, къумукъ элчиге пача оьрденсув буса да тергевлю къарай.

Таргъулу элчи Томулдукъ эркин ва уллу пача сарайны ортасына ерли гелип тизден тура, онг къолун юрегине салып баш ие, уллу падишагьгъа савлукъ ёрай, оьмюр алгъышлай. Пачаны эки ягъында тизилишип олтургъан, арсланны ягъында аювлар йимик гёрюнеген бийик узун бёрклю боярлар, къолларына узун таякъларын тутуп, къонакъны гьюрметлеп, икрам эте.

Шавхалны элчиси Томулдукъ тизин яза ва сёзюн эретургъан кюйде башлай.

— Улугъ падишагь Михайла Федравыч, Орусуятны тахына олтурувунг къутлу болсун! Мени гьюрметли шавхалымны сагъа баш эраву шодур,— деп Томулдукъ биринчи алгъышлавун эте, тилегин айтмагъа да заман етер бугъай…

Тилмач Томулдукъну къутлавун таржума этгенден сонг, пача иржая.

— Гьечден геч буса да къолайдыр, биз Русияны тахына олтургъанлы эки йыл да бите тура, «сангъыравгъа тюшден ерли» деп шевкал бизин гьали къутлай!—дей ол кюлемсиреп.

— Еллар йыракъ, улугъ падишагь, сени нюр юзюнгню гёрме сюймей тюгюл эдик. Шавхалыбыз Герей бий айрокъ да кёп сюе мени. Ол сени къолтюбюнгде болмагъа жаны-къаны булан гьасирет, аманатгъа уланын йибермеге де гьап-гьазир,— деп Томулдукъ пачагъа ярар йимик сёйлей.

— Герей шевкал гьазирленгенче, Салтан-Магмут мурза аманатын бизге тапшуруп да битген,— деп пача къумукъ элчиге аз буса да айып тийдире.

— Улугъ падишагь, жумла Орусяятны гьукмудары, Государ… Салтан-Магьмут мурза сагъа хыянат ёлну тутгъан. Бирев-биревню уьстюнден тил этмек арив тюгюл, эргишиге къыйышма да къыйышмай. Тек тюзюн айтмаса да ярамай. Биринчилей ону аты «Салтан-Магьмут мурза» тюгюл, Солтанмут чанка. Экинчилей де ол аманатгъа берген уланъяш Арслан герти тюгюл, ялгъан, къалп аманат. Арслан деген шо гиччи уланъяш Солтанмутну къазагъыны авлети. Солтанмут сени алдатгъан, улугъ падишагь, шавхал буса сагъа шолай намарт ишни этмежек,— деп баш игип Томулдукъ пачаны жавабын гёзлеп токътай…

Таргъу шавхалны элчисини рус пача булан ёлугъуву, лакъырлашыву ёрукълу, саламат башланса да, сонгунда агьвалат къызып гетмеге аз къала. Не буса да ахырда лакъыр тюзелип, ёлугъув ёрукълу тамамлана.

Таргъу шавхалны сынавлу элчиси Томулдукъну Русияны пачасы булан биринчи ёлугъуву, лакъырлашыву Таргъу шавхалны пайдасына тамамлана.

Экинчи гюн Томулдукъну Элчихананы язывчу катиби—дьяк къабул эте. Ол элчиге агьамиятлы Грамота тапшура. Рус пача Герей шавхалгъа багъышлангъан Грамотада: «Бизин Царь Государь, сени элчинге оьзюбюзню нюрлю юзюбюзню гёрмеге изму бердик, ону сёзюне де лайыкълы тынгладыкъ, шабагъатлы кагъызынгны—хатынгны арив гёрдюк»— деп айтыла.

«Биз уллу Государь Царь экенге сен де Герей, авлетлеринг, агъа-ининг, тухум-къардашынг, бютюн Къумукъ халкъынг булан кёп сююнегенликни айтып язасан. Бизин Царь Государь къолтюбюбюзге даимликге, тайышмайгъан кюйде гирмеге, Тюркия солтангъа, Иранны къызылбаш шагьына, Кърым хангъа ва оьзгелерине къошулмайлы, якъ тартмайлы Русияны уллу пачасына оьмюр бою къуллукъ этмеге, мусульман динингни арагъа салып ант бергенингни билдиресен. Шону учун биз сагъа, Герей князь, инанабыз, уллу Царь Государны къолтюбюне алабыз, йыллыкъ жалавна-харж, сурсат токъташдырабыз» — деп тамамлана, рус пача Михаил Федорович Романов Таргъу шавхал Герейге багъышлагъан гьакимлик Грамота.

Таргъу шавхал Герей ва Эндирейни уллубийи Солтанмут бир гьукмударны, бир падишагьны къолтюбюне алынгъан буса да, рус пачагъа аминликге ант берип, шарт этген буса да, бир-бири булан чы ит де, мишик де чакъы ярашмай. Солтанмут шавхалгьа туллангъандай тутула, тот басгъан кирит чакъы да ачылмай, бёрюдей сыртын гёпдюре. Герей шавхал да къамушгъа яшынгъан къабандай тымыя, онгай тюшсе Солтанмутну чалмагъа гьазир тура. Онгай да тюше. Терки шагьаргъа Солтанмут йиберген аманатны къалп экенини хабары элге яйыла. «Солтанмут пачагъа аманатгъа оьзюню гьакъ уланын бермеген, ону ерине къараваш къатынындан гебинсиз тувгъан пичин йиберген»— деп биревлер шыбыр-гюбюр эте. Шыбыр-гюбюр къопдурулуп, уьфюрюкдей шишип, топ атылгъандай оькюрюп, къувуну воеводагъа етише.

Къувун, озокъда, яшны анасы Таргъугъа гелип, шавхалгъа этген арздан башлана. Шавхал языкъ ананы адилли арзыны маълуматын Москвагъа тез етишдире. Таргъудан гелген маълуматны тюзлюгюн-къынгъырлыгъын тергемекни пача Терки къаланы воеводасына буюра, тез жавап да гёзлей.

Уллу пачаны жаваплы буйругъун кютмекни воевода оьзюню инамлы кёмекчи сотниги Волковдан башлай.

— Эндирейге барып бизин тапшурувну мекенли кютюп гелген деп сагъа разилигибизни билдирдик, абурладыкъ. Гьакъыкъатда буса сен Эндирейде ашап-ичип, къарнынгны къыздырып, Солтанмут мурзагъа алданып гелгенсен, — деп ачувлана огъар воевода.

— Мен не бузукълукъ этгенмен? — деп тамаша болуп сорай ол воеводагъа.

— Сорамагъа да уялмайсан, ёлгъа йибермеге ярайгъан ишми, сен этген бузукълукъ! Сен саялы мен Государдан унутулмас айып алдым, къуллугъумдан тайдырылмагъа къыл къалдым. Сен билемисен, пачалар ачувланса денгизни толкъунудай, таш къая авгъандай гючлю чыгъагъанны? Билмейсен! Мен буса билемен! Князь сёзюмню берип къуллугъумда гьарангъа къалдым. Айыбыбызны чаймасакъ, мен тюгюл, сен де языкъсан!— деп воевода бираз сабурлана.

— Не болгъанны оьзюнг англама герек эдинг, болван! деп Волков гьакимини жавабына телмире.

— Не болгъанны оьзюнг англама герек эдинг, болван!

— Англап битмеймен, сыйлы князь…

— Эндирейге де барып, Солтанмут мурзагъа алданып къайтгъансан! Сен гелтирген аманат яш ону гьакъ авлети тюгюл, гебинсиз тувгъан пичи! Тырнакъ чакъы элни башы, элив чакъы— Русияны уллу пачасын пич авлетин берип алдатгъан демек бизин барыбыз да учун айып, биябурлукъ!

— Арслан пич болма кюй ёкъ! Мен ону гьакълыгъын атасы да, анасы да бар ерде, шагьат да булан тергедим, шо яш оланы герти авлети экенге бир де шеклик этмедим…

— Болван, лап шо ерде чи сени бузукъ ишинг! Шартны бузгъансан!

— Бузгъаным йимик шартны тюзлеме де тюзлермен, сыйлы князь, гьюрметли воевода.

— Государь, царь всея Руси сенден гечмес, ону такъсыры илдырым-яшмын йимик тие. Ондан алдынлыкъны алып сени мен такъсырласам оьзюнге тынчдыр…

— Сыйлы князь, макътавлу воевода, мени гюнагьым ёкъ шо къалп ишде! Озокъда Солтанмут мурзагъа инанмагъан бусам чы яхшы эди… Не билейим дагъы мурзалар да, бийлер де ялгъан айтагъанны?! Мен дворянин чи ялгъан айтмас учун оьлюрмен! Эгер ялгъанны еринде ачгъан бусам, башгъачалай иш гёрер эдим. Хатамны тюзлемекни бойнума аламан.

— Терки къалада мени сынавлу офицерлерим толуп турмай, уьстевюне сен къумукъ тил де билесен, сагъа тилмач герекмей…

— Мен сизге, сыйлы полковник, даимликге аминмен, гечигиз менден.

— Инанып къуллукъ тапшургъан эки офицерим магъа намарт чыгъып къачып яшынгъан, гечдирме де гечдирип сен де, балики, тас болуп гетерсен!

— Терки къаладан гетип мени баражакъ ерим ёкъ, къатыным ерли къазакъны къызы, ондан эки уланым да бар. Уланларымны да сизге аминликде тарбияларман, гечигиз князь.

— Тынгла магъа, сотник!

— Тынглайман.

— Къалп аманат яш Арсланны эгер де гьакъ-герти бийлер, мурзалар булан бир отавда сакъласакъ, Царь Государь бизин тозар, булай да тютелеп чангыбызны чыгъартды… Салтан-Магмутну да бизге гёнгю кюлер. «Албагь оруслар уллубийни пич авлетин абурлай»— дер.

— Тюз ойлашасыз, князь,— деп сотник гьакимине яравлу сёз къата.

— Шо саялы да гиччи ялгъанчыны—аманат яш Арсланны айтаман…

— Англайман князь…

— Гиччи ялгъанчыны абурлу отавдан, эки къабат беклик къаладан чыгъартып, такъсырлылар сакъланагъан такъта уьйге, беземисгин отавгъа гёчюрюп ташламагъа герек. Онда тезден такъсырланагъан бир-нече бек, бий, мурза авлетлер йимик ол да билсин салам тёшекни, арпа этмекни ва квасны хадирин! Артындан адамы гелип, орнуна герти аманатны къоюп гетгенче къалп аманат яш Арслан авур шартларда яшап къарасын. Пачаны алдатмакъ нечик экенни ол яшлайын билсин! Оьлсе-оьлюр, къалса— къалыр! Тюзю о тешикден-такъсырлав отавдан эсен-аман чыкъгъан жан чы аз!

— О да герти, сыйлы воевода… пикругъуз англашына…

— Алгъасама, сотник, тынгла дагъы да яхшы англатайым.

— Айтыгъыз,— деп тына Волков.

— Таргъу шавхал пачагъа алдатгъыч, къалп аманатны гьакъында етишдирген маълумат ялгъан чыгъагъан кюйню тапмагъа герек…

— Неге?

— Герей шавхалны да, Солтанмут мурзаны да арасында оьчлюк таймасын учун шолай тарыкъ. Бизин къолубуздагъы аманат яш Арсланны ёкъ этип, ону ерине герти аманатны олтуртуп бажармагъа къарайыкъ… «Башындокъ да иш шолай эди», — деп айтажакъбыз. Шо заманда пачаны алдында сен де, мен де тазаланабыз, Герей шавхал буса тилчиге айлана… Мен ойлашгъан бу амалны яшавгъа чыгъармакъ учун бизге бий улан гелтирилме тюше… Ону да сен гелтирежексен!

— Нечик?

— Мен сагъа тарыкъ чакъы адам да беремен. Сен Ташгечивдеги бизин бекликге Солтанмутну чакъырып, огъар оьзю этген къалп ишни аян болгъанын англатып, пачаны талабын билдирип, ону бий уланын алып гележексен… Сонг гечермен сенден мен де, гечер сенден пача да…

— Разимен,—деп алгъасавлу жавап берип Волков, воеводаны разилигин алса да, юрегини разилиги чи билинмей…

— Олай эсе гьазирлен! —деп буюра, «разимен» деп жавап берген офицерине, белгили асгербашы, рус полковник.

— Болур!

— Бар, сотник, тек башлап аманат яш Арсланны такъсырлав отавгъа етишдир!

— Тынглайман, князь! — деп сотник къатып гьюрмет этип, сонг чалт чыгъып гете. Оьзюн такъсырламагъандан сююнюп ону аягъы ер тутмай. Гьакъылбалыкъ чагъына гелмеген он эки йыллыкъ гиччи адамны — аманат Арсланны къысматы, ону такъсыргъа тартылыву Волковну къулагъыны артын да терлетмей. Некъадар яшгъа ол шолай такъсырны тийишли гёре.

Воеводаны къагърулу буйругъу яшавгъа чыгъартыла: Гиччи Арслан уллу зулмуну уясына-такъсырлылар сакъланагъан, такъта уьйге гелтириле.

Бий не де мурза уланлар аманатда сакъланагъан эки къабат къалада аякъ тюпге яйылып хали-халча, ятарлыкъгъа юн тёшек, юн ювургъан, темир кровать бар буса, гюнде уьч керен аш етишдириле, яшланы савлугъуна къарала, рус тилде охутувну-яздырывну гьайы этиле буса, беземисгин такъта уьйде олай шартланы бириси де ёкъ.

Эки къабат бинада сакъланагъан аманат уланлардан рус пачаны асгери учун офицерлер, пачалыкъ идараларыны савадлы хадымларын гьазирлевню гьайы этиле буса, такъсырлавчу такъта бинада сакъланагъанланы савлугъун бузувну, оланы ругьун сёндюрювню иши юрюле. Сайки яшлагъа хатирсиз къаралгъан сайын оланы ессилери тез етишер, авлетлерин балагьдан тез къутгъармакъ учун къыйматлы аманатлар берир, пачагъа адилли къуллукъ этир деп ойлашыла. Яман къастлар, зулмулу чаралар оьчлюкню, ачувну гючлендирегенлик гёзалгъа тутулмай.

Аманат Арсланны такъсыр уьйге де тапшуруп, рус офицер Волков баш гьакими воеводаны буйругъуну экинчи янын кютювню, Солтанмутну уьстюне барывну ёлларын ойлаша, оьзюне ёлдашгъа солдатлар танглай. Шолайлыкъда бир-нече гюнлер гьайлы оьте, ахырда Волков оьзюне ёлдашгъа отуз атлы солдат сайлай ва оланы башына да тюшюп, Яхсай сувну орта бой агъымына — Ташгечив юртгъа багъып тербене. Онда Солтанмутну дазу сакълавчу атлылары бар.

Ташгечив юрт Яхсай оьзенни онг янында ерлешген. Оьзенни сол янында буса, агъачлыкъгъа таба бойда русланы гиччирек беклиги бар.

Сотник Волков отуз атлысы булан гьона, шо остроггъа геле, болжалгъа онда токътай. Бир гюн эртен ол острогдан янгыз чыгъып, яшыртгъын ювукълашып Ташгечив юртдагъы гьалны, тербенишни тергей. Онда кёп адам жыйылып да, къумукъ черив топланып да, руслар учун башгъа къоркъунчлу гьаракат да гёрюнмей. Шо саялы ол ерине къайтып рагьатлана. Отуз атлысын да алып Волков экинчи гюн ташгечивню къаршысына геле, оьзен ягъада токътай.

— Гьей, сакълавчу! — деп Волков оьзенни ари янында гёрюнеген бир адамгъа къумукъча къычыра.

— Ва-вай! — деп жавап къайтара ол адам.

— Мен Теркини воеводасыны буйругъу булан гелгенмен. Магъа сизин уллубийигиз Солтанмут булан ёлукъмакъ буварылгъан. Билдиригиз огъар, Ташгечивге тезликде етишсин, — дей Волков.

— Сен оьзюнг кимсен? — деп сорай къумукъ сакълавчу.

— Танымажакъсан.

— Авазына шекленемен, Эндирейде болдунгму?

— Герти, Эндирейде къонакълыкъда болдум. Мени Солтанмут таный. Билдиригиз огъар, сотник айтаман. Биз ону булан гёрюшмесек бажарылмай, пачадан Грамота гелген, — дей Волков.

— Сени сёзюнгню етишдирмек менден гьасил, гелмек буса уллубийибизни оьз иши! — деп къумукъ сакълавчу сотникни тапшурувун бойнуна ала.

Солтанмутну Ташгечив юртгъа геливюн тергесин учун уьч атлысын пусгъунда да къоюп Волков остроггъа къайта, натижа гёзлей.

Волковну чакъырыву Эндирейге етишмекде, Солтанмут юз ясаву да булан Ташгечив бекликге геле. Гьар ясавуна сакъ турмакъны да буварып ол черивюн терек арада ерлешдире, оьзю оьзенге ювукъдагъы абзарда къаравулханагъа гирип олтура. Ол толу кюйде гьазир чыкъгъан, атлангъанда тарыкълы болагъан эр савутун такъгъан, гюбе гийген. Ону уьстюндеги минг берчинли болат гюбени ланцыллавуна, башындагъы кириш такъыяны къувлуйгъанына къарап, Солтанмутну ясав гёлемин гёргенде, адамны гёзю къайнай. «Асгер опуракъ гьар кимге де шулай арив яраша буса эди», — деп ойлашдыра.

Пусгъундагъы уьч рус атлы остроггъа тез етишип, Солтанмут гелгенликни, сотнигине билдире. Волков Ташгечивге елдей етише.

— Къонагъым сотник эки атлысы булан гелсин, мен огъар къаравулханада къарайман! — деп бувара Солтанмут арачы атлысына.

Рус офицер Волков, къумукъ уллубий Солтанмутну уьстюне, оьзюне буварылгъан кюйде эки атлысын да алып геле. Оланы абзарда къоюп рус офицер, къумукъ атолуну уьстюне тартынмайлы гире. Солтанмут ону илиякълы къаршылай, хошгелди берип къолун ала, янаша олтурта, алдына аш-сув салдыра.

Рус офицер Волков ашгъа-сувгъа онча басылып да турмай, жымчыкъ йимик бир-эки жымхынып, сув да уртлап, сёйлешмеге гьазирлене.

— Сени тилингни тюбюнде бир маълумат чы бар, сотник. Алдагъы ёлугъувда йимик ачыкъ тюгюлсен, тунукъсан, — деп сорай Солтанмут, хошгелдилер, сорашывлар битген сонг.

— Гьюрметли уллубий, алда мен Эндирейге сююнч хабар алып гелген эдим, шо саялы да шат эдим. Бу гезик пашман хабар гелтиргенмен, шо саялы да тунукъман, — деп иерченли жавап бере сотник. Шо мюгьлетни ичинде Солтанмут атолуну юзюнде болуп гетген къагьрулу алышыныв ону титирете.

— Эргишини башына не де гелир, не гелсе де абдырама ярамас. Ачыкълап айт, не дейсен? — деп Солтанмут гьукмудар рус къонагъына, ят гишиге йимик тиклене.

— Государь пачабызгъа етишген маълуматгъа гёре, сен, гьюрметли уллубий, бираз терс иш этгенсен, — деп сотник пикрусун ярты ача.

— Рус пача мени бир ишимни де онг гёрмей, энни де не айып салына?

— Тахотавунгда магъа сен тапшуруп, Эндирейден мен Терки къалагъа етишдирген аманат яш сени оьз баланг тюгюл, пич авлет дейлер…

— Ким айта?

— Яшны языкъ анасы сенден къачып Таргъугъа чыкъгъан, ишни гьакъыкъатын шавхалгъа англатгъан. Ол да сени пышдырыгъынгны хабарын Москвагъа етишдирген, пачаны къазапландыргъан, — деп сотник айыпны шавхалгъа салмагъа къарай…

— Шавхал мени гьакъымда маълумат жыягъанны, тил юрютегенни, пачаны магъа гёзюкдюрмек учун не ялгъан да айтажакъны билемен. Аманатгъа берилген яш мени оьз балам Арслан! Ону бирев де инкар этмес!

— Шолай деп инандырып сен мени башымны чырмагъансан, уллубий! Воевода мени такъсырламагъа токъташгъан. Ондан къутулмакъ учун мен сени герти, оьз балангны алып гетмеге герекмен, — дей сотник.

Солтанмут юзюн буздай тута, ону къулакъларыны уьстюндеги узун тюклери бизлердей эретура. Сотник, уллубийни ачувлангъанын билсе де йымышамай, эргишидей къатып токътай.

— Мен сюймесем, магъа буйругъун кютдюрюп бажарагъан ким валиюллагьдыр! Сени йимик сотник тюгюл, пача оьзю гелсе де бойсынмасман! Сизге тийишли аманатны бергенмен. Битдигетди! Сен де къайт!

— Воевода аманат Арсланны такъсыр уьйге салдыргъан, яш языкъ, тезде оьлмеге де имканлы. Эгер оьзюнгню авлетингни берсенг, огъар къарав, ону сакълав башгъа болур, негьакъ Арслан да оьлмес, — деп сотник маслагьатлы сёйлей.

— Арслан мени авлетим, мен ону такъсырламагъа да къойман ваявадгъа. Тангала чабарман Теркиге ва чыгъартып аларман баламны! — деп Солтанмут олтургъан еринден туруп, ари-бери юрюй, огъар къарап сотник де эретура.

— Сен этеген негьакъ эришив, гьюрметли Солтанмут, бер уланынг Айдемирни мен алып гетейим, пачагъа да айтмасбыз сен ону алдатгъанны, шавхал Герей негьакъ тил этген деп къоярбыз. Сен алдатгъанны янгыз мен де воевода да билген кюйде къалыр. Натижада сени пача булан аралыгъынг тюзелир…

— Сен де мени алдатгъыч санаймысан?

— Эндирейде отав уьюнгде олжанг Чечек бийке де, сен де мени ялгъангъа инандыргъанны мен воеводагъа айтдым. Ол да магъа сени уьстюнге янгыдан барып, герти аманат гелтирмекни магъа буюрду, — деп сотник де уллубийге тирелип сёйлей.

— Аманатгъа берилген Арслан мени оьз авлетим, дагъы яшым ёкъ мени пачаны такъсыр уьюне салдырмагъа!

— Бар, сени авлетинг — Айдемир! — деп къатыла сотник.

— Айдемирни мен сени йимик юз орусгъа да бермен!

— Ону алмай туруп мен де гетмежекмен!

— Гетмесенг, мени есирим-къулум болуп къалажакъсан! — деп ачувланып Солтанмут эшикни ача ва уьйге чакъырылгъан ясавларына буюруп ону савутларын да чечип, аркъанлата.

— Намартлыкъ этдинг, Солтанмут, — деп бетлей сотник.

— Намартлыкъ сизден, пачаны сизин йимик тарашларындан къалгъан! — Элтигиз орус стрележни Беткъабакъдагъы мени ат гёзениме, онда бираз заман аран кюреп къарасын, — деп Солтанмут рус къонакъны тавтюп бойдагъы йылкъы чалына чыгъартып йибере. Абзардагъы эки рус стрележни савутларын да алдырып, ерине гетмеге къоя. Оьзенни ари ягъындагъы отуз атлы да, Солтанмутну юз атлысына урунуп зая болмас учун Терки къалагъа гери къайта ва болгъан ишни воеводагъа айта.

Яхсайсув оьзен тавтюп тюзлюкге чыгъагъан авузда, тогъайны сырт бетинде Солтанмутну Беткъабакъ генти бар. Онда кёп йылкъы, тувар сакълана. Уллубийни онда тизив атгёзенлери де бар. Олар оьзенни ярларыны анакъларында ишленген. Рус сотник шо атгёзенлеге гелтириле ва ялчы гьисапда сакълана. Ол гюндюзлер ат аранланы кюрей, аргъумакъланы тумарлай, абзар сибире, тарыкъ буса оьзенден сув ала, от ягъа. Итлеге шорпа бермек де ону борчу. Гюндюз сотник бугъавлу бола, гече ону аранда узун къыл аркъангъа байлайлар. Шолайлыкъда хыйлы гюнлер гете сотникни сакъалы-башы оьсе, опурагъы йыртылып халжа-халжа бола. Тияран арз этмеге къараса, не де атбашыны буйругъун йырса, огъар сыбыртгъы чубукълар да урула. Шолай гьалгъа тарыса да сотник ругьдан тюшмей, есирликден къачмакъны пикрусун оюндан тайдырмай. Тек гюню-мюгьлети къаршы гелмей тура.

Бир гече Беткъабакъ гентге къачакълар чапгъын эте, олар уллубийни атгёзенлерини къапуларын бузуп аранланы ичине гире, сайламлы аргъумакъланы урлап алып гете. Абзарда къаршы гелген, оьзлеге къол гётерген къаравулланы къачакълар оьлтюре. Къачакълардан да экев оьле.

Гентге, аранлагъа къачакълар чапгъанны англагъан сотник отлукъгъа гирип, биченни тюбюне ятып яшына, талавурчулар ону эслемей… Сотник арандан чыгъа, оьлюп ташлангъан къачакъланы бирисини опурагъын чечип гие, хынжалын ала, тездикде гентден чыгъып, ювукъдагъы орманлыкъгъа синге…

Такъсырлав уьйде гиччи аманат Арслан янгыз тюгюл. Онда къабарты бийни уланы да, ногъай мурзаны улы да бар. Олар да аталарыны рус пачагъа намартлыгъы учун такъсырлана. Яшланы гьайын этив орусну донгъузуна къаравдан да осал. Донгъуз ятгъан ерине сама яравун этмей, яшланы буса тёшеклерине исевлери сингип уьйню аччы ийис алгъан. Уьйню ичи адамны бувардай тунчукъ. Нас-пис гьаваны алышдырмакъ учун терезе чи нечик де ачылмай, гьатта сыпдырма сама да ёкъ. Беклик учун къырдан такъта терезелер де бегетиле, бир-бирде чи олар гюндюз де ачылмай, яшлар гече варканатлар йимик къарангы уьйде къала. Шолай гьал такъсыр уьйню къаравулу мужукъ эсирген гюнлерде тувулуна. Ону эсирмеген гюню бар деп айтма да ярамай. Оьзюню бавундагъы юзюмден сыкъгъан чагъырын ол бал татытып ичип тербей.

Такъта уьйню тюбю жабар, огъар шере берилген заманы да белгисиз. Онда чанг-хум багъынчакъгъа геле. Уьйню тюбюнде, тамларда увакъ жан-жанывар, ийис къонгузакълар, лобан-чычкъанлар ярыш салгъандай чабып айлана. Бир-бирде чи уьйге къырдагъы яшыл бакъалар, гёк кесерткилер, гьатта къызылбаш йыланлар гирип геле…

Наслыкъдан, ачлыкъдан, языкълыкъдан инжинген ногъай улы ахырда башын ютагъан аврувгъа тарып, ирип-битип оьле. Къабарты бийни баласы да ажжалны тырнагъына тюшмей, «илинип» дегенлей къутула, атасы ону воеводадан сатып ала.

Артындан гьеч гиши гелмейли, гьатта барын-ёгъун сорап да къарамайлы гиччи Арслан такъсыр уьйде янгыз къалып тура. Гьалиге ол бир тюрлю аврувгъа тарымагъан, къарывдан ончакъы тюшмеген. Буса да яш языкъ. Ол уллулар да чыдамас кюйдеги къыйынлыкъда, къысылувда яшай. Яшай десе де — савланы арасында санала.

Такъсыр уьйню мужукъ къаравулу бир гюн артыкъ эсирип, бинаны къыр эшигине кирит урмагъа унутуп къала. Оьзю жанагьда хоруллап юхлай, союп гетсе де билмей. Гиччи Арслан оьзю не этегенни англамайлы уьйден къыргъа чыгъа. Гёзге тюртсе гёз гёрмейген кюйдеги къарангы гече экенге де къарамайлы яш зулмуну ийис уясындан ари таяйым, не болса да болур деп, алды бакъгъан якъгъа багъып тербене.

Насипге огъар такъсыр уьйню эшик алдында, не де абзарында гьеч бирев де ёлукъмай. Яш астаракъ орамгъа чыгъа, бираз юрюп тыгъырыкъдан оьте, тувра бара, оьрленип чалдан тюше, терек арагъа гире, сонг дагъы да юрюй ва юрюй… Ол нечакъы юрюгени белгисиз. Ахыр да яш бир бичен бижакъгъа уруна, ону тюбюн оюп, оьзюне чакъы уя да этип, ята да къала…

Бичен бижакъ — уьч яшы да булан тул къалып яшайгъан мужукъ къатынны тарлавунда экен. Эртен ишге гелген тиштайпа бижакъны тюбюнден къыргъа чыгъып турагъан эки аякъны гёре. Биченни ачып къараса — юхлап турагъан арыкъ уланъяш. Къатын тюртюп уятгъандокъ яш, гёзлерин ачып, иржайып: «Мама, вада давай!» — дей.

— Сен кимсен?

— Мама, мен сени яшынгман. Ал мени, — деп гиччи адам йылап йибере.

— Нечик алайым, атанг-ананг сени магъа береми?

— Мен атам-анама тарыкъ бусам уьюмде болар эдим, йыракъгъа ташланмас эдим, — деп яш олтура ва йылавун гючлендире. Яшгъа тул къатынны бавру гюе, къарны айлана…

— Мен комендантдан къачгъанман, къайтарып берме мени огъар! Мама, къутгъар мени оьлюмден! — деп яш мужукъ къатынны бавруна басыла. Къатынны ана гьислери къоркъунчну гьисинден оьрлюк ала. Ол ойлаша ва яш аманатлардан экенни англай. Аманатны яшыргъаны учун оьзюне нечик гючлю такъсир барны билсе де ана, гиччи табулдуну ягьын сындырмай, уьюне элтип сыйындыра, яшырып сакълай. Уьюндеги яшлар гиччи къонакъны оьз къардашы йимик къабул эте. Яшлар барлыкъ анагъа къачакъны яшырмагъа имканлыкъ бере.

Мужукъ къатын хыйлы гюнлер къулакъ салып къувунгъа тынглай, тек «аманат яш къачгъанны» хабары не комендантны, не воеводаны янындан эштилмей. Ана ахыр да парахат бола. Тюз де эте. Неге десе яш къачгъан гече Терки къаладагъы такъсыр уьйде башгъа агьвалат бола.

Солтанмут Эндирейден Теркиге яшыртгъын йиберген атлысы, инамлы батыры Къабарты Къарасайны рус бекликге гиривю ва такъта уьйге етишивю, ондан Арсланны къачгъан сагьатына раслана. Такъсыр уьйню жанагьында Къарасай эсирип ятгъан мужукъну таба, ону уятып яшны сорай, ол тюз жавап берегенни ерине къавгъалай, шо заманда Къарасай ону соя. Яшны да тапмай ол тезликде къаладан чыгъып гете. Эндирейге гелип, Солтанмутгъа «яшны ёгъун» англата.

Терки къаланы гарнизон дужурнасы эртен орамланы айланагъанда такъсыр уьйню эшиклери ачылгъанны, къаравул мужукъ союлгъанны гёрюп, комендантгъа билдире. Тергевчюлер геле, ишни гьакъыкъатын ахтара. Олар: «Къалагъа Солтанмут гелген ва яшны алып гетген, къаравулну да сойгъан», — деп токъташдыра. Шолайлыкъда гиччи къачакъны — аманат Арсланны гьызы тас этиле…

— Бурнубузну тюбюнден чыгъартып баласын алып гетмеге бажаргъан Солтанмут, бизге не зарал гелтирмеге де болур! — дей идара хадымларына Терки къаланы воеводасы. — Шо саялы биз ондан отдан-сувдан йимик сакъ турмагъа, ону йыландай юзеген, елдей учагъан югюрюк атлары оьтер гечивлени кирит урулгъандай бек сакъламагъа герекбиз! Шолай да айтып воевода гьар хадымын тийишли къуллугъуна онгара, оьзю сакълыкъны умуми чараларын гёрювню тармагъында ойлаша къала.

Сакълыкъны ва бекликни чараларын гёрмекни гьайында Таргъу шавхал Герей де чалыша. Пачаны воеводасы булан туврадан-тувра аралыкъ тутмагъа сююп ол язбашны бир гюнюнде иниси Элдар бийни де, Торкъалини уллубийи Магьамматханны да, олагъа къошун дагъы да етти бийни де Терки къалагъа йибере.

Алданокъ хабар алгъан воевода шавхалдан элчи болуп гелегенлени Сююнч оьзенни арба гечивюнде къаршылай. Неге десе о девюрде оьзен гечивлер гьар-бир ёлугъувлар учун онгайлы саналгъан. Кёбюсю гечивлерде къаравулхана да, къонакълар къонагъан, рагьатланагъан гиччирек отав да бола. Шолай шартлар Сююнч оьзенни арба гечивюнде де бар. Воевода къонакъланы отавгъа гийире. Сёйлешивлер башлана. Воевода булан согьбетлакъырлашывда торкъалили бий Магьамматхан сёзге уста, дилбар тилли гёрюне. Ол аз буса да рус тил де биле. Неге десе Магьамматхан артдагъы он йылны ичинде рус пачаны къуллугъунда чалыша, рус беклик къалагъа къатнай, гьар-бир тюрлю маишат-сурсат масъалалагъа байлавлу Теркиге ва Къызларгъа бара-геле. Аз буса да ол рус къылыкъгъа, хасиятгъа тюшюнген. Рус воевода Магьамматханны лакъыргъа, шавхалны иниси Элдардан эсе тынч санай. Воевода булан янгыз, яшыртгъын этген лакъырында Магьамматхан Эндирейни уллубийи Солтанмутну яманлай.

— Солтанмут не пачагъа, не де шавхалгъа ирия тюгюл, — дей ол. — Эндирейни уллубийи оьзюн хан йимик тута, бёрю йимик сыртын гёпдюрюп яшай. Бираз алдынларда Солтанмут хоншу Мычыгъышны да, Къабартыны да Терикни ари ягъындагъы ерлеринден къувалап, онда оьзюню юрт-къабакъларын тикген. Солтан ёлну ихтиярын да ол къолуна алгъан. Оьзю сюйсе, ол Солтан ёлдан шавхалны керванларын оьтмеге де къоймай, оьзге оьтегенлерден жыйылгъан ёл гьакъны барын да оьз хазнасына ярата. Ону жинаятчы ишлерини алдын алмагъа Таргъу шавхалны гючю етишмей, шо саялы ол шагь Аббасдан асгер тилемеге токъташгъан. Биз буса Къумукъ элге Иран асгерлер гелгенни сюймейбиз, орус падишагьдан кёмек гёзлейбиз. Сен, гьюрметли воевода, бизин баш уруп тилевюбюзню уллу падишагьгъа етишдир! Маскевге оьзюбюз бара турмагъа буссагьат кююбюз ёкъ. Баш уруп, ял барып тилейбиз, падишагь бизге Солтанмутгъа къаршы асгер гюч берсин! — деп ол биразгъа токътай.

— Айт, айт, князь, тынглайман, — демек булан воевода къумукъ бийни «ичин алмагъа», ондан рус тахы учун пайдалы янгы маълумат алмагъа умутлана.

— Айтсам, гьюрметли воевод, сен бизге 500 атлы стрележ бер, къалгъан авара бизинки. Солтанмут къутургъан, биз огъар шавхалны гючюн танытарбыз! Биз ону Солтан ёлдан къуваларбыз, Терик бойдагъы янгы юрт-къабакъларын тозарбыз! Къумукъ элни биз рагьмусуз, тынглавсуз, талавурчу бёрюден тазаларбыз! Солтанмутну къалмагъалларындан шавхалыбыз ялкъгъан. Шону гьакъында сагъа билдирмеге шавхал магъа тапшургъан. Солтанмут не шавхалны, не айры бийлени оьзтёрече гьакимлик сюрмеге къоймай, рагьат яшав бермей, къыйнай, сюлюкдей къанын сора. Къумукъ элни ол оьз мюлкю йимик гёре, — деп Магьамматхан юмуругъун къыса.

— Балики Салтан-Магмут Къумукъ элни бирикдирип, къудратлы пачалыкъгъа айландырмагъа сюедир? Ону сияси гьаракатында мен шо муратны ва натижаны табаман…

— Къумукъ элни бирикдирежек — шавхалдыр! — Шавхалгъа орус падишагьны кёмеги тарыкъ. Эгер сен къарамасанг, воевод, шавхал Герей Иран шагьдан асгер гюч алажакъ! Иран асгер къумукълагъа йимик оруслагъа да зараллы! — деп Магьамматхан бек гьакъыллы, бек ярыкъ пикруну ачгъандай орала.

— Бу сёзюнгде, гьюрметли Магьамматхан, маъна бар, — деп воевода бийге иржая.

— Къумукъ элни Солтанмутдан азат этген къызылбаш сардар, савлай шавхаллыкъгъа ес болмагъа да къаражакъ. Олай намартлыкъ къызылбаш шагьлагъа хас. Биз орус падишагьны къолтюбюнде яшамагъа ва ябушмагъа ант бергенбиз, сёзюбюзден таймайбыз, шо саялы да сенден 500 атлы стрележ тилейбиз, — деп Магьамматхан, къайнашгъандай юз тута.

— Эгер сен Таргъу шавхал Герейге асгер кёмек бермесенг, Къумукъ элни орус тахы учун тас этежексен! — деп ачувлана Магьамматхан.

— Салтан-Магмут князь да алынгъан Государны къолтюбюне, мен огъар къаршы ябушмагъа асгер йиберип болмайман, — деп воевода Магьамматханны ачувуна къаршы юмурукъ гётергендей жавап къайтара.

— Солтанмут падишагьны къолтюбюне тюшмежек! Ол бизин барыбызны да алдата, башыбызны чырмай. Оьз авлети Айдемирни аманатгъа бермесе чи ол бёрюге бирдокъ да инаныв ёкъ! Айдемирни де ол аманатгъа бермежек! Эгер берсе мен башымны гесмеге къояман, сюегимни къаным булан жувурлар! — деп Магьамматхан хонтурланып да, къарсалап да къоя.

— Къарсалама, гьюрметли князь. Таргъу шавхалгъа асгер берип кёмек этмек мени ихтиярымдагъы къуллукъ тюгюл. Асгер пачаныки. Ондан ихтияр герек. Гьали де ойлашмагъа не де пача булан сёйлешмеге заман бар.

Сен де алгъасама, — деп воевода торкъалили бийни сабурландырма къарай.

— Олай эсе уллу падишагь бизин, оьз къулларын, къолтюбюнден къуваласын, оьзюне таявгъа къазакъ чыкъгъан чанка Солтанмутну къойсун! Биз энни Ирандан кёмек тилейбиз, Герей шавхал тангала Ирангъа багъып ёлгъа чыгъажакъ. Эгер ол Аббас шагьдан сарбазлар алып къайтса, Солтанмутну оланы гючю булан тозса, сизин Терки къала зор къоркъунчгъа тарыжакъны англаймысан, воевод? Энни гетебиз, бизден айып тапма! — деп Магьамматхан воеводагъа хыр тутуп, хасиятын гёрсетип, эшикге онгарыла.

— Сизин тилекни маънасы бар. Мен маълуматны Государгъа етишдирермен. Сиз алгъасап шавхалны Ирангъа да йибермегиз Балики биз тийишли чара гёрербиз? — деп воевода Магьамматхан булан бирче биревю уьйге, оьзге бийлени янына чыгъа.

Торкъалили бий Магьамматхангъа воевода Государны атындан савгъатгъа бир топ чилле къумач, яндавур чакъмалы отлукъташ тапанча бере, рус пачаны къолтюбюндеги Торкъали бийликни башы гьисапда огъар йыллыкъ жалавна токъташдыра. Ону булан гелген бийлени де воевода хатирин къалдырмай аз-маз савгъатлар тийдире. Тек шавхалгъа кёмекге асгер гюч беривден чи воевода сакълана.

Шавхалны иниси Элдар бийни башчылыгъы булан гелсе де торкъалили дилбар тилли Магьамматханны таъсирине тюшген къумукъ элчилер, бийлер, «улугъ падишагьдан» кёмек умутлайгъан кюйде, артгъа къулакъ салгъан гьалда ерли-ерине къайта.

Арадан кёп де гетмейли, язбашны бир гюнюнде Торкъалини уллубийи Магьамматхан русланы беклиги Терки къалагъа бирдагъылай тербене. Оьзюне «сапар ёлдашгъа» ол торкъалили Ширдан, Шихбазур, Зулум деген оьзден уланланы ала. Терки къаладагъы князь уланлар, рус стрележ асгер къуллукъдагъы «юзбашлар», «эллибашлар» учун асав аргъумакълар, топханагъа, дав-сурсат арбалагъа екмек учун Магьамматхан «къабургъасы къалын гелген, къуватлы къумукъ ябу атлар» етишдирген. Воеводагъа да ону айрыча савгъаты бар, рушбат онгаргъан демеге де ярай. Сайки къуру сёзден бу гезик де умпагьат чыкъмаса, Магьамматхан къатты токътагъан воеводаны «майлап» — рушбат берип йымышатажакъ. Гюнтувуш гьакимлени арасында сыналгъан, гьатта абурлангъан къайданы — рушбат берип сатып алывну торкъалили бий орус гьакимге бакъгъан якъда да къолламагъа ойлаша. Шо пикрудан пайдаланывну ёлу ону учун айыплы болмагъа да ярай, воевода ону ирышгъат этип къоймагъа да имканлы. Тек Магьамматхан гьар ишни де этип гьёкюнмекни, демек, тавакелликни яны.

Торкъалили уллубийни элчи керванын, сапар ёлдашларын бу гезик рус вакиллер Яхсай оьзенни Ташгечивюнде къаршылай. Гелгенлер къаравулханагъа ерлешип, ял алып битгенден сонг, оланы уьстюне воевода гире. Саламлашыв-сорашывдан сонг Магьамматхан тилекли сёзюне гиришмейли, ишни воеводагъа савгъатлар багъышлавдан башлай. Къумукъ бий берген аргъумакъланы, егилеген ябу атланы воевода бек ушата. Оьзюне айрыча багъышлангъан бир тулпарны да, чилле чатырны да, халини де ол дюньяны малы йимик къыйматлап ала. Шолайлыкъда рус пачаны асгер къуллукъчусу — воевода къумукъ бийни рушбат тузагъына тюше. «Берген атангны къардашы» дегенлей, энни воевода Магьамматханны дослукъдан ари теберип болмай.

Тилекли сёзюн айтмакъ учун Магьамматхан воевода булан айрыча олтура.

— Уллу орус падишагьгъа мени ата-бабаларым да къуллукъ этгенни, мен де огъар шарт бергенни сен билесен, воевод, — деп башлай торкъалини уллубийи.

— Билемен, шо саялы сагъа абур да этемен, — деп воевода лакъыргъа йымышакъ, тергевлю гирише.

— Мен сени уьстюнге дагъы да къайтып гелмесем бажарылмады, неге десе, Къумукъ элни сияси гьалы четимлешген. Иран шагь Таргъу шавхалны тилегин къабул гёрюп, огъар кёмек этмеге разилешген. Ону фирманы булан Шемахы ханы шавхалгъа кёмекге асгери де булан тербенген, сайки ол Солтанмутну тозажакъ. Тозгъандан сонг, Шемахы хан, мен ойлашагъан кюйде, сени Терки къалангны къамавгъа тутажакъ, Шагь огъар: «Терки къаланы бузуп, таш уьстюнде-таш къойма!» — деп буюргъан.

— Шагьны бизин Государь булан дослукъ дыгъары бар, — деп воевода бийни маълуматына онча къыйналып сёйлемей.

— Олай дыгъарланы нечеси гьавада къалгъан, — деп торкъалили бий рус асгербашына пешемей жавап къайтара.

— Терки къалагъа душман гёзден къарайгъанлар дагъы да ёкъ тюгюл. Оланы лап да къудратлысы Тюркияны солтаны, ондан сонг да Кърым ханы. Солтанмут, шавхалгъа ва Шемахы хангъа къаршы ябушувда оьзюне кёмекге Крым ханны чакъыргъан. Ол разилик берип де битген. Кърым ханны биринчи чарасы — Терки къаланы ёкъ этмекдир, — дей торкъалили бий.

— Мен, — деп узата ол сёзюн, — къызылбашлар, не де кърымтатарлар Къумукъ элни кёп ашлыкълы, отлавлу, татли сувлу авлакъларын таптагъанны, юртларын, гентлерин, отарларын, къотанларын талагъанны сюймеймен. Шавхалны иниси Элдар бий де, узукъариси Магьти бек де шолай ойлаша.

Шавхал Герейни шагьдан кёмек тилемеги ону зулмусуна сукъланып тюгюл, Солтанмутну къалмагъалларындан ялкъып, инжип! Эгер сен бизге 500 атлы стрележ берсенг, биз къызылбашланы кёмегин гери къайтарабыз, Шемахы ханны топурагъыбызгъа гирмеге къоймайбыз, Кърымтатар хангъа къаршыбыз. Сизин буса, орус асгербашчылары, кёмекге чакъырабыз. Бер бизге 500 атлы стрележ, ваявад! — деп Магьамматхан ял бара…

— Асгер булан иш оюн-масхара тюгюл. Ойлашма тюше, — деп воевода къашларын тюе.

— Ойлашмагъа не бар мунда, буйрукъ берсенг, бажарыла.

— Ёкъ, гьюрметли князь, мекенлик герек! — деп воевода бармагъын гьавада силлей.

— Сен мекенлик излей туруп, заманны бошуна йибересен, Солтанмут буса от йимик айланып иш гёре. Бир башлап ол сагъа къалп аманат бере, сонг сотнигингни ёкъ эте. Шому сен излейген мекенлик? — деп бий огъар чанча.

Воевода ойлашып, бийге жавап къайтарып битгенче мюгьлетни ичинде идара отавну эшиги ачыла, азгъан-битген, сакъалыны, башыны жийрен тюклери халтадай оьсген бирев уьйге гире. Жийрен чачы елкесине саллангъан, багъыр тюслю сакъалы тёшюне етген гишиге воевода танымай къарай, ону кирден йыртыллайгъан йыртыкъ палтарындан жиргене.

— Ваше благородие, — деп шо адам воеводаны алдында мунгая, тарлыгъа…

— Сен кимсен, танымайман, — деп воевода гишини ари теберегендей сесгене.

— Мен сотник Волковман, Ваше благородие, — деп гиши къатып, тюз токътамагъа сюе, тек къарывсуздан лавлай.

— Сен? Сотник Волков?

— Лап оьзю, Ваше благородие! Господин полковник! — деп ол иржая.

— Биз чи сени белгисиз тас болгъан этип битген эдик! Къайдан чыкъдынг? Ахыратдан къайтагъан кюй де бармы? — деп полковник тамаша къарай.

— Герти, Ваше благородие, ахыратда болдум десе де ярар йимик мени кююм.

— Не болгъан эди?

— Солтанмут мени есир тутгъан эди. Къачып къутулдум. Энни азабым артда къалды. Алда токътагъан борчланы гьакъында сёйлейик, — деп сотник агьамиятлы таклифи барны англата.

— Айтсын, Солтанмут вагьшини къолунда не къыйынлар гёргенни айтсын, тынглайыкъ, — деп сёз къоша Магьамматхан.

— Гёресиз, инсанны не гьалгъа салгъан Солтанмут? — деп узата ол, — гьар къайсы есирге де Солтанмут шолай рагьмусуз. Мен биле бусам, ону тезликде тозмагъа герек! — деп Магьамматхан гьамандагъы шо бир оьчлю пикрусун такрарлай.

Митини кюю йимик ону да ою, кюю бир — Солтанмутну ер этип, шавхалны оьр гётермек! Балики, шавхалны тахында ол оьзюн гёредир?

— Салтан-Магмутну савутлу гючлерини гьалы нечикдир, къоччагъым Сотник? — дей воевода.

— Солтанмут бугюнлерде савутлу гючлерини гьайында тюгюл. Ол атлы ясавларын бекликлеге топлап ял алдыра, оьзю буса сабанчылар булан бирге чалышып язбашгъы ер сюрювню, чачывну топракъланы кюйлевню гьайында. Ону бир ерде тапма да къыйын, къайсы юртну-гентни язбашгъы сабанчылыкъ иши алгъасавлу буса, ол шонда етише. Бугюнлерде Солтанмут Яхсай сувну да Яман сувну да орта агъымындагъы тавтюп авлакъларда долана. Йылкъы-туварын да ол Терик бойгъа гьайдагъан, къой сиривлери Акъташны, Ярыкъсувну, Ямансувну, Яхсайсувну тогъайларында отлай. Юз атлы ясаву да булан Солтанмут оьзю бугюнлерде Яхсай сувну тавтюпге айырылагъан ериндеги Бетъавул къабагъында да авлакъ ишлеге гиришген. Онда гьайванлар учун къышлыкъ емлер гьазирлене. Солтанмутну къулагъы маишатлыкъда, давдашавда бугюнлерде ону гьайы ёкъ. Руслар бар якъдан ол къоркъунчлукъ гёзлемей, бизин булангъы дазугъа къаравулгъа ясавларын сама да салмагъан. Ону аслу асгер гючлери Солакъ оьзенни боюнда, Бавтогъайда, Мингатлыда топлашгъан. Чапгъынны, намартлыкъны ол шавхалдан ва къызылбашлардан гёзлей. Шо саялы да Солтанмутгъа Терик оьзенден урмагъа онгайлы. Урмаса да ярамай! Эгер ол бу йыл яхшы ашлыкъ, гьайванчылыкъ къатыкълар топласа, гелеген йыл Крымхан булан бирлешип, бизге урмагъа хыяллы. Мен шолай маълуматны къумукълардан бир-нече керен эшитдим, — деп битдире сотник воеводагъа береген жавабын.

— Гьона, мен айтаман чы, тозмаса токътайгъан балагь тюгюл Солтанмут! — деп къыздыра Магьамматхан.

— Ол пачагъа аманат бермеге де ойлашмай, бергенин де къачакъларын чапдырып Теркиден урлатгъан, къайдадыр бир ерге яшыргъан. Солтанмутгъа инанмагъа ярамай, биз руслар, Таргъу шавхал булан иш тутсакъ яхшы, — деп сотник воевода гьакимин Солтанмутгъа къаршы турмагъа чыкъыра.

Сотникни сёзю таъсир этипми, рушбат тогъасын ачыпмы, воеводаны «беклиги», къаттылыгъы сына, ол шавхалны элчиси Магьамматханны тилегин къабул гёрюп, ону ихтиярына бир-нече юз стрележ атлы бермеге токъташа.

Воеводаны буйругъу булан «стрелецкий Голова» Лукьян, 400 къазакъ атлысы да булан «Магьамматханны ихтиярына» заманлыкъгъа тапшурула. Стрелецкий Голова заманлыкъ гьакими Магьамматханны айтгъанын этип, атлыларын Солтанмутну Яхсайсув ягъа къабакъларына бакъдыра. Солтанмутну къабакъларын таныйгъан, ерни гьалын билеген сотник Волков да, узатывчу гьисапда олагъа къошула. Узатывчудан къайры да сотник Солтанмутдан оьч алывну гьакъында ойлаша.

Тобу-топханасы, сурсат пургонлары, 400 къазакъ атлысы булан уллу отряд Терик гечивден оьтюп, Къумукъ топуракъгъа аякъ баса, сув бийлеген аждагьадай гючлю Солтанмутну дазу къабакъларына онгарыла.

Рус отрядны топханасына бояр улан Лукьян башчылыкъ эте. Ол топлагъа бий Магьамматхан берген къумукъ алаша атланы екген. Шо атлар юк ташывгъа чыдамлы. Топханабашы оьзю къумукъ аргъумакъгъа минген. Савлай отрядны башы стрелецкий Голова Лукьянны тюбюнде де къумукъ бийни савгъаты — тулпар ат ёргъалай. Ону яндавурунда Магьамматхан тору айгъырын елите.

Рус отряд уллу керван болуп, сабурдан созулуп гюнтувушгъа бара. Ону башчылары бек сакъ. Отряд ачыкъ, тюз авлакъдан барагъанда эки якъгъа ва алгъа «гьыз багъар» атлылар йиберилип гьар ер тергеле, неге десе дангылда отрядгъа талавурчулар чапмагъа бола. Агъачлыкъ бойда, оьзен ягъада токътагъанда отряд гюренге айланып къона, ону дёгерегине сурсат пургонлар, топханалар тизиле, къазыкълар къагъылып къорув этиле, сакълавчулар салына. Неге десе гече отрядгъа душман гьужум башламакъны къоркъунчлугъу кемимей.

Гече ял алгъан отряд ёлгъа эртен тез тюше. Белгиленген ерге тез етишмекни маънасы уллу. Душмангъа хапарсыздан урмагъа герек!

Отрядны башчысыны яндавурунда Магьамматхан да, сотник де юрюй. Юрюшню ёругъун воевода оьзю алданокъ токъташдыргъан. Ол буваргъан кюйде, асгербашы ва ону кёмекчилери отрядны алдында болмалы ва сакълыкъны сакъламалы.

Отряд Яхсай сувгъа, Ташгечивге етишгенде огъар шавхалны иниси Элдар бийни таргъулу черивю де къошула. Онда бир минг атлы бар. «Урушгъа шавхал Герей оьзю де етишежек» — деп билдириле. Ол Солтанмутну ясавларына «Бавтогъайдан, Мингатлыдан таба гелип уражакъ» — деп айтыла. Стрелецкий Голова, полковник Лукьян олай маълуматлагъа тынглап, оьзюне пикру чыгъарта.

— Бавтогъайдан уруп Герей шавхал янгылыша, барыбыз да бир бойдан, бирче басгъын этсек маъналы, — деп Лукьян шавхалгъа тийдирип сёйлей.

— Шавхал оьзюню урувун тюз гёре. Ол Бавтогъайдан таба Эндирейге чыкъмагъа хыяллы. Биз де Яхсайсувдан таба гелгенде, Солтанмут эки орталыкъда къалажакъ, — деп Элдар бий агъасыны пикрусун якълай.

— Мен буса Герей шавхалгъа, тезликде бизин отрядгъа къошулмакъны буюраман! — деп Лукьян оьзю асгербашы экенни англата.

— Огъар бугюн сени буйругъунг етишмес! — деп иржая Элдар.

— Неге? — деп сорай полковник Лукьян.

— Герей шавхал Шемахыдан, Юсуп ханны янындан гьали де къайтып битмеген.

— Сиз чи ол Таргъуда дей эдигиз.

— Бугюнлеге къайтар деп инангъан эдик, ол буса къонакълыгъын узата, — деп Элдар кюстюне.

— Тюзю ол Юсуп хан береген минг атлыгъа къарап токътагъан, — деп Магьамматхан шавхалгъа разисизлигин билдире.

— Шамхал Герей сабийми, англамаймы оьзю тюз юрюмейгенни? — деп къайнаша полковник Лукьян. — Ол чу рус пачагъа аминлигин билдирген, асгер кёмекни ондан тилеген. Мысхыллаймы шамхал бизин уллу Государны? Огъар гёре бусам, мен отрядны шу ерде гери къайтараман!

— Сабурлукъ болсун, сыйлы Стрележ Голова, сен отряд алып гелегенни билгенде, Герей агъам шемахылы минг атлыны алмагъан, Таргъугъа багъып алгъасагъан, черивюню башына да тюшюп бириси гюн Бавтогъайгъа етежек! Шолай билдирди магъа, муна гьали Дербентден гелген атлы, — деп Элдар бий отрядны башчысын бираз сабурландыра.

— Алда айтарны, артда айтып юрегимни ярмасанг ярамаймы? Сен чи уллу даражалы, гьакъыллы бийсен! — деп полковник Лукьян огъар бетлей.

Рус стрелецлени отряды, огъар къошулуп да Элдар бийни атлылары Солтанмутну парахат юртларыны Яхсайсув бойдагъы дазуларына етише. Солтан ёлдан таба тавтюп аркъалардагъы юрткъабакълагъа хапарсыздан атылгъан рус топлар авлакъда ишлеп турагъан сабанчылагъа, йылкъычылагъа, туварчылагъа гьарай къувун сала. Солтанмут Бетъкъабакъ пуршумукъда къойчуларыны юн къыркъыв гьаракатында раслана. Рус топлар атылгъанны эшитгенде ва алаша аркъалардан артылып чалдай болуп гелеген кёп атлы асгерин гёргенде ол элине яв чапгъанны англай. Савлай черивюнде атлы ясавларыны санаву 20 минге етише буса да, бу ерде, бу авлакъда ва къотан чалда ону уьч юз атлысы тюгюл ёкъ. «Къорувну тийишли кюйде къуруп бажарсам, уьч юз атлы да уллу гюч!» — деп ойлашып ол баш чарасын гёре. Инг башлап Солтанмут янына инамлы, къардаш-къурдаш адамларын жыя. Оланы арасында Къазикъумукъну шавхалы Алибек бийни уланы Сурхай мурза, оьзюню гиевю Албёрю, узукъариси Нуцал бар. Эсгерилген бий уланланы гьариси урушгъа-чабушгъа яшдан уьйренген, чабувулларда чыныкъгъан къагьруманлар. Солтанмут олагъа не йимик жаваплы тапшурувну да инанып бола. Шо саялы ол къагьруманланы гьарисин юз ясавгъа баш этип белгилей, гьарисине кюйге гёре чалышмагъа ихтияр бере. Солтанмутну адамлары аз мюгьлетни ичинде савутлана, рус асгер гелер йимик сокъмакъланы къыркъып, къамала.

Рус отряд алгъа юрюшюн давамлай.

Уллу урушгъа гиришегенде рус асгерлер: «Уллу полк, Онг къолну полку, Алдынлы полк» — деп бёлюнеген къайда бар. Бу жазалавчу чапгъында да полковник Лукьян шо къайданы къолламагъа къарай, тек алда токътап, черивге тизилип ябушагъан душманны гёрмейгени саялы отрядны бир толкъундай алгъа йиберип къоя. Ясавларын яшырып къамап бажаргъан Солтанмутгъа да «орус асгерлени къапгъа гирме гелегендей топланып чабыву» герек эди. Элдар бийни юз атлысы не буса да сыдрагъа тюшюп битмей тура. Бусурманланы къанын орус гявурлар тёксе, мени учун гюнагьсыз оьтер» — деп ойлаша Элдар ва уруш башламагъа алгъасамай. Стрелецкий Голова да огъар буйрукъ этмеге тартына, неге десе Элдар бий «агьвалатны есси» гьисаплана.

Солтанмутну ясавларына ат минип алгъа чапмагъа чакъы мюгьлет берилмей, мюгьлет берилсе де, сардарыны янындан ихтияр берилмей. Неге десе бу гьарасатда тувра чабывдан пайда ёкъ, урушну ерге-гьалгъа къыйышагъан кюйде юрютмеге герек. Сардарыны буйругъу булан эндирейли ясавлар Беткъабакъны артындагъы таш къаягъа, Яхсайсувну ярларына сыйынып окълар ура, нагагь бир тюбек аваз да чыгъарта. Солтанмутну ясавларыны от савуту, тюбек оту, къоргъашыны бу авлакъда аз, оланы бугюн урушгъа гьазирлиги ёкъ эди. Ондан къайры да ясавлар ва оланы сардары оруслардан булай намартлыкъны гёзлемей эди. Солтанмут оьзю ва ясавлары бек къыйынлы гьалгъа тюшгенни англап, тезликде бир атлысын онгарып Эндирейге бакъдыра.

— Эндирейге тез етишип, — дей ол атлыгъа, — асгербашларыма билдир, барыда ясавланы урушгъа гьазирлесинлер, тек бу къабакълагъа багъып гелмесинлер, Бавтогъайны да, Мингатлыны да къамап токътасынлар. Олагъа кёмекге мен оьзюм етишермен…

Орус топлар Солтанмутну юрт-къабакъларына, парахат ишлеп турагъан халкъына, къамавуна гиши инанмасдай гюн эте. Гьар тюшген топ гюлле ярылып бир-нече къумукъ ясавну жанын къыя.

Къаялы ярны артындан атышагъан ясавлагъа да рус атлылар ювукълаша. Айрокъ да бир жагь атлы, оьзю де мукъуятлы савутлангъан гиши, къарагъанда сынавлу стрележ, къумукъ ясавланы уьстюне ат чапдырып геле.

Солтанмутну инамлы аркъадашларындан бириси, деме ярай, лап да тириси-къабартылы Къарасай, яр артында яшынгъан еринден атылып алгъа чыгъа, рус атлыны ёлун къыркъа, сувуруп къылыч серпе. Рус атлы да жавап къайтара. Эки де чабушувчу бир-бирине тикленгенде, бир-бирин таный…

— Гьы, сотник, гьали чи къутулмассан! — деп къабартылы Къарасай бираз алда оьзюню тузагъындан къачгъан «есир орусгъа» гьужумун гючлендире. Эки де ябушувчу чул бермей. Ахыр да олар бирче йыгъыла, бир майданда жан бере.

Гёзленмеген, хапарсыз урушда Солтанмутну ясавларына гюч этиле. Чабушда ону узукъариси Сурхай мурза, гиевю Албёрю оьле, 150 ясавуну жаны къыйыла. Оьзю тюшген гьалны къыйынлы, къоркъунчлу экенин англап Солтанмут «ахырынчы ясавума ерли ябушаман» деп тирелип турмайлы, абурлу кюйде артгъа таймакъны ёлун ахтара. «Къашкъаралгъанча къаршылыкъ этип бажармакъ, ахшамны тунлугъундан пайдаланып да уруш майдандан чыгъып таймакъ шо ёлну гереклиси» — деп ойлаша Солтанмут сардар ва шолай да эте.

Солтанмут уруш майдандан гечелетип тайгъанны, Эндирейге етишип де битгенни маълуматын эртен билген рус асгербашы ону артын къува турмагъан. Неге десе воевода огъар Эндирейге гьужум этмекни буюрмагъан. «Салтан-Магмутну такъсырламакъ» тапшурулгъан огъар.

Чапгъынчы рус отрядны Теркиге къайтгъаныны хабары Солтанмутгъа геч етише. Шо замангъа ол Эндирейни, Мингатлыны, Бавтогъайны бекликлерин къорулувгъа гьазирлеп де бите.

Бир гюн Герей шавхалны он минг асгери Солакъдан оьтюп Бавтогъайгъа аякъ баса, Солтанмутну беклигине къоркъув берип токътай, кёмекге рус асгерни геливюн гёзлей. Рус асгербашы оьзюню къайтывуну хабарын шавхалгъа да билдирмей гетген экен. Рус асгербашы, Стрелецкий Голова Лукьян Теркиге эсенаман къайтгъан буса да бек пашман гёрюне. Неге десе Солтанмутну къабакъларындагъы урушда ону хыйлы солдаты оьлтюрюлген, юзден де кёп адамы яралангъан. Тынглавсуз бир бийни такъсырламакъ учун бу уллу къыймат! Уллу тас этив! Оьзю де башалманына, воеводаны буйругъу булан, оьр гьакимлерден яшыртгъын этилген иш. Эгер хабар пачагъа етишсе не болур! Стрелецкий Голованы пашманлыгъыны себеби шонда. Чапгъынны натижаларына воевода да рази тюгюл, солдатланы кёп оьлмегин ол Стрелецкий Голова, полковник Лукьяндан гёре, айыпны огъар къаплай. Эки де рус офицерни арасына татывсузлукъ тюше. Шо гьалындагъы воевода бир гюн Ташгечивге бармагъа борчлу бола, неге десе онда Таргъу шавхалны элчи керваны гелген.

Ташгечивдеги къаравулханада шавхал Герей де, рус воевода да ёлугъа.

— Сени стрележлеринг Эндирейге неге чапмады? — деп сорай Герей шавхал оьзю биринчилей гёреген орус асгербашына.

— Эндирейге чапмакъ гёзалгъа тутулмагъан, воеводаны мурады тынглавсуз бий Солтанмутну такъсырламакъ эди. Муратгъа да етишдик, — деп воевода шавхалгъа къатты жавап къайтара.