Дыгъарлы девюр

Иран шагьны елевчю асгерлери Таргъу шавхалны топурагъына аякъ басмакъ янгыз Къумукъ элге тюгюл, Русия пачалыгъыны раиятлары Къабарты-Чергеслеге де, Терик бойда яшайгъан мужукълагъа да, къазакълагъа да къоркъунчлу эди. Ону гёз алгъа тутуп Русия падишагьы Таргъу шавхалны вилаятын Иранны шагъыны гьужумундан къорувну сакълыкъ чараларын гёре. Инг башлап ол Ирангъа оьзюню элчисин йибере. Шагь Аббас булан Казвин шагьарда сёйлешивлерде рус элчи: «Къумукълагъа чапгъынларынгны токътат, ёкъ эсе биз оланы янгыз къоймажакъбыз»— деп билдире.

Къудратлы Русия пачалыгъыны абурлу элчисини билдиривю шагьин-шагьны терен ойлашмагъа борчлу эте. Кахетини пачасы Теймураз азатлыкъ давун гючлендирген, Тюркияны солтаны «Ирангъа къаршы савашын» янгъыртгъан вакътиде къумукълагъа да тюртюнюп, Русияны падишагьын оьзюне къазапландырмагъа, тезден барышывлу гелеген рус-иран аралыкъланы бузмагъа, душман уьстюне душман къошмагъа ол болушлукъ этмей. Избарбаш урушунда къызылбашланы «намартлыкъ ёлда» тозгъан къумукъ бийлени такъсырламакъ муратда Дербентге бакъдырылгъан кёп къадардагъы савутлу гючлерин шагьин-шагь, исси-иссилей Ирангъа къайтара.

Русия пачалыгъыны девлетбашы, уллу падишагь Михаил Федорович Романовну гюнтувуш сиясатгъа алгъасавлу баш къошмагъы, Иран шагьны алдында къумукъланы якъламагъы ахыры нечик битежеги де белгисиз къыргъынлы чапгъынлардан шавхалны гьакимлигин къутгъара.

Солтанмутну юреги руслагъа багъып айрыча исси талпына. Ол къумукъ халкъны къысматын, рус халкъны талигьи булан тыгъыс байламагъа, аввалдан гелеген «орус-къумукъ къонакълыкъны» гючлендирмеге токъташа. Оьзю булан бир-нече къардаш бийин де, устазы Аваби эфендини де, юз атлы ясавун да алып Солтанмут яйны ахырынчы гюнлеринде Терик оьзенни Чилле ёл гечивюне геле. Ювукъдагъы Терки къаланы воеводасына шону гьакъында алданокъ билдирилген. Гечивдеги рус къаравулханада Солтанмутну къаршыламагъа воевода инамлы «сотнигин» йиберген.

— Сиз кимсиз?—деп сорай сотник рус къаравулхананы алдына гелип атлылары да булан токътагъан къумукъ бийге. Сотник тилмачсыз къумукъ тилде сёйлей.

— Мен Эндирейни уллубийи Солтанмутман. Гечивге гележегимни ваявад биле,— деп саламат жавап бере атолу.

— Мен сотник Волковман. Воевода мени сизин къаравулханада къаршыламагъа ва оьзюню идарасына ерли узатмагъа йиберген,— деп сотник баш ие, илиякълы саламлаша, сораша.

— Оруслар—дуруслар. Мен олагъа инанаман,— деп Солтанмут артындагъы атлыларына бурула.

— Биз де инанабыз оруслагъа,— деп сеслене уллубийни атлылары.

— Къумукълар—руслагъа ювукълар, гелигиз,— дей сотник, Солтанмутну оьзюню арты булан юрюмеге чакъыра туруп.

— Юрюгюз!— деп ёлдашларына да буюруп, Солтанмут аргъумагъын сотникни арты булан тербете. Сотникни 50 атлы стрележ сакълап юрюй. Солтанмут оьзю булан устазы Авабини, уьч къардашын, он ясавун ала. Эки де якъны атлылары: къумукъ бийни «свитасы», рус сотникни «отряды» ёлда узакъ къалмайлы Терки къалагъа «алгьам сагьатдан» етише.

Русланы Терик оьзен бойдагъы, Сююнч оьзенни къысыгъындагъы беклик къаласы Теркини, оьзю айтагъан кюйде «шагьарны» Солтанмут биринчи керен гёре. Ондагъы орамланы генгине, узунуна, уьйлени сийрек олтургъанына, абзарланы эркинине къарап ол тамашагъа къала. Шагьардагъы «орус матушкелер де, юртлардагъы къумукъ тиштайпалар йимик узун опуракъ гиегенликни, къысып явлукъ байлайгъанлыкъны эндирейли бий ушата. «Матушкелер» шагьарны орамында эргишилер булан янаша юрюйгенликни, ойнап, кюлеп айланагъанлыкъны ол эрши гёре.

Рус беклик къаланы орамлары айтардай кёп тюгюл. Оланы юрт орамлардан айтардай башгъалыгъы да ёкъ, эки янын халта басгъан, ортасында хум ятгъан. Адамлар юрюйген орамда уьй гьайванлар да ёлугъа, абзарларда къазлар, бабишлер, тавукълар сакълана. Шолай гьалны Солтанмут ярата. Артына торайларын да иертип, бурнун да хортуллатып уллу орамны ортасында хотгъанагъан ана донгъуз буса ону жиргендире.

Къаланы майдан еринде арив ишленген базарны, ондагъы малны-матагьны Солтанмут Эндирейни базарындан кем санамай. Эмен тахчалагъа, такъта къапеселеге тизилип салынгъан сатыв маллар уллубийни иштагьландыра. Терки базарда тюрлю-тюрлю миллетлени вакиллери сатыв-алыв тармакъда къатнайгъанлыкъ ону къувандыра. Базар майданны бир боюнда къумукъ алышберишчилер аргъумакъ атлар, олагъа ювукъда терик къазакълар оьгюзлер ва сыйырлар сата. Къабарты князь сатывгъа савлай ат йылкъысын чыгъартгъан. Кире юк гёзлеп токътагъан ногъай арбалар орам бойгъа тизилген. Сатыв учун ногъайланы кёп тувар-малы да бар. Къысгъача айтгъанда, Терки базарда не алмагъа сюйсенг де табула. Базар шолай бай болсун!

Къаланы ягъа майданында стрележ полкну солдатлары ат чапдырып, белгиге тюбек атып уьйрене.

Эндирейни уллубийи Солтанмут «орус шагьарны» тамашалыкъларына къарай туруп уллу орамдан бара. Устазы Аваби эфенди де, уьч къардашы да, он ясаву да ону арты булан геле. Сотник Волков 50 отлысы булан оланы къаланы орамында узата юрюй. Тамлары такъта, къалкъысы къамуш бийик бинагъа етишип сотник атын токътата. Ону артындан гелеген бары да атлылар да токътай.

— Гьюрметли князь Салтан-Махмут, биз воеводаны идарасына етишдик,— деп билдирип сотник атындан тюше.

— Етишдик буса, нечакъы да яхшы,— деп Солтанмут да атындан тюше. Ёлдашларына да ол шону буюра.

— Гелигиз,— деп сотник къонакъланы барын да къапудан гийире. Воеводаны идарасыны эшик алдына етгенде сотник, оланы терекни салкъынында токътата.

— Не бар, сотник?— дей Солтанмут.

— Воеводаны уьстюне сиз ва оьзюгюз сайлагъан адам — экев гирежек деп токъташдырылгъан. Бизде ёрукъ шолай. Къалгъан къонакълар сизин гёзлеп, терекни салкъынында олтуруп, ял алажакъ,— деп сотник Солтанмутну мёхеллендире.

— Мен базаргъа гелмегенмен, англашына. Разимен,— деп уллубий янына устазы Аваби Акъташи эфендини ала.

— Юрюгюз,— деп сотник оланы экисин де къыр эшикден, тар догъагъа гийире, сонг ич эшикни ачып, генг отавгъа—воевода олтургъан «кабинетге» элте.

Мол къаркъаралы, акъ юзлю, боямыш чачлы, генг мангалайлы гьайбат адам, бийих эмен столгъа тёшюн тиреп олтургъан.

— Ваше Превосходительство, князь Салтан-Махмут Эндиреевскийни алып гелдим,— деп сотник, воеводагъа эшик алданокъ билдиргенде, Солтанмут оьзю кимни алдында экенни англай.

— Баракалла!—деп сотникни алгъышлап воевода, ону артындагъы Солтанмутгъа къарап иржая.

— Нечик етишдигиз? Кююгюз нечикдир, гьюрметли князь?— деп воеводаны сорашывун сотник таржума эте.

— Арив етишдик, кююбюз де яхшы,— деп Солтанмут да тилмач сотникге иржая.

— Олтуругъуз,— деп воевода гелгенлеге столуну алдында эки шанжал гёрсете. Тахтамекде ястукъгъа янтайып, не де бутларын бугюп олтуруп уьйренген къумукъ къонакълагъа «орус шанжал» тамаша тие. Буса да олар ерлешип олтуралар, воевода булан сёйлешивлеге гьазир болалар.

— Сиз, гьюрметли князь Салтан-Махмут, Терки къалагъа мени уьстюме гелмеге сюегенигизни билгенде, къаршы турмадым… муна, гьали ёлукъдукъ,— деп воевода сёйлешивлеге ёл ача.

— Мен яхшы муратда гелгенмен, орус ваявад,— деп «рус воевода» деген сёзлени къумукълашырып сёз башлай Солтанмут.

— Яхшылыкъны арты узагъындан болсун, князь Салтан-Махмут,— деп воевода да къумукъ бийни «князь» этип да руслашдырып айта.

— Мен, Эндирейни уллубийи Солтанмут Чопанулы, орусну уллу падишагьына хат язгъанман. Падишагьгъа мени тилегим зор. Къызылбашлар мени даим инжите, элимден тайып ари-бери атлансам — чабалар. Шо саялы Маскевге етишмеге бажарылмай тура орус падишагьгъа баш урмагъа сюемен,— деп Солтанмут воеводаны жавабын гёзлей.

— Биз, гьюрметли князь, сени гьалынгны билебиз. Царь, Государь, сагъа кёмек этмекни яны. Нечакъы десе де хоншуларбыз,— деп воевода уллубийни сёзге ругьландыра.

— Жумла орусну уллу падишагьына биз оьзюбюз оьлгенче къуллукъ къылмагъа разибиз ва гьазирбиз. Тек уллу падишагь бизин пачалыкъ къуллукъгъа алсын. Бизден сонг авлетлерибиз, оланы да авлетлери уллу падишагьгъа къуллукъ къылар,— деп Солтанмут аслу мурадын айта.

— Гьюрметли князь, оюгъуз дурус. Мен де сени якълайман. Тек пачалыкъ къуллукъгъа алывну масъаласын Царь, Государь оьзю чече… Биз огъар янгъыз тилеп болабыз,— деп воевода къолларын бошуна ойната.

— Мен сенден, ваявад, масъаланы илла да, билла да шу ерде чечмекни талап этмеймен, оьзюм язып гьазирлеген тилек кагъызымны менден алып, Маскевге, уллу падишагьгъа етишдиргенингни сюемен. Манчысы да гьазир, къуллукъ этген гишиден мен савгъатымны къызгъанмайман—дей Солтанмут.

— Къайда, язылгъан кагъыз?

— Муна,— деп эретура Аваби эфенди. Къолундагъы алты варакълы дарай бохчаны ачып ол акъ кагъыз чыгъарта.

— Кагъыз къайсы тилде язылгъан?— деп сорай воевода.

— Кагъыз къумукъ тилде язылгъан,—дей Аваби эфенди.

— Тилмач бардан пайдаланып кагъызны эфенди къычырып охусун, сонг рус тилге гёчюртюп йиберербиз Москвагъа. Ярамасмы, гьюрметли князь?— деп воевода уллубийден ихтияр гёзлей.

— Бек ярар, ваявад мурза,— деп Солтанмут рус «военноначальникни», тюрк-къумукъ асгербашы этип абурлай.

— Биз тынглайбыз,— дей сотник-тилмач.

— Оху, Аваби эфендим,— деп бувара Солтанмут.

— Улугъ бий, хан Михайло Федравыч, жумла оруснын Падишагьы ва Гьукмудары, нече улугъ вилаятланы падишагьы ва гьукмудары, ажам гьазратларыны гьакими сагъа мурза Солтанмутдан арзугъалы кагъыз,— деп охумагъа гирише Аваби эфенди де давамлай,— Оьз оьмюрюбюз барчакъы биз, къумукълар, улугъ падишагьны герти рагьмусуну тюбюнде яшамагъа сюебиз. Инамлыкъгъа аманат бермеге де разибиз. Биз де аманат бермеге ихтиярлы къавумданбыз. Бизин къуллукъгъа алажагъын билдирип, улугъ падишагь фирман хат язмакъны тилейбиз.

Биз, улугъ падишагьны къуллары, ону къуллугъунда оьлгенче турарбыз, эгер бизге фирман хат берилсе,— деп токътата охувун Аваби эфенди.

Огъар тергевлю тынглагъан тилмач кагъызны маънасын воеводагъа арив англата, онда пачагъа, не де рус пачалыгъына зиянлы пикру ёкъну билдире.

Воевода уллубийни арзалы кагъызын ала, ону рус тилге гёчюртюп, Москвагъа етишдирмеге сёз бере.

— Кёп савбол, ваявад мурза,— деп Солтанмут рус асгербашына разилик билдире. Сёйлешивлер барышывлу бите.

Гелген къумукъ къонакъланы уьюне чакъырмаса да, хас къонакълыкъ этмесе де, воевода оланы абурлап, саламат кюйде ёлгъа сала, яхшылыкъ, аманлыкъ ёрай.

Эндирейни уллубийи Солтанмут Чопанулыны Москвагъа етишдирилген «арзугъалы» кагъызына Русия падишагьыны Бояр Думасында, 1616-нчы йылны декабрь айында къарала. Думаны къарары булан «Солтан-Махмут мурза» рус пачалыгъыны идара ва асгер къуллугъуна алына. Ону сююнчю хабары Эндирейге арадан ярым йыл оьтгенден сонг етише.

Яйны чиллеси. Чакъ исси буса да, тавтюп аркъаларда ерлешген уллу къумукъ юртну — Эндирейни гьавасы салкъын. Юртну баш орамында адамланы къувнакъ, байрамча шат айланышы гёзню къувандыра. Адамлар — уллусу, гиччиси булан гюп-гюп болуп тербенип, Солтанмутну тах отавуну алдындагъы аркъабаш майдангъа жыйыла. Онда атлы да, яяв да, жагьиллер булан тамазалар да, къатын-къызлар да гёрюне.

Жыйылгъан халкъдан ягъада, бийни чырларыны тюбюнде отагъаларда уллу къазанлар асылгъан. Къазанларда къайнайгъан этли ашлар булан янаша отагъаны жыжымында къойланы, къубагийиклени чархлары къызартыла. Бираз ариде, гёк отда къурулгъан хонча тепсиде къымыс, айран, боза, муселлес адамны гёзюн къыздыра.

— Геле! Геле!— деген авазлар булан бирче хансарайны генг къалкъысында зурнайлар, къарнайлар согъула, теп-накъыра къагъыла.

Халкъ тына. Эндирейни уллубийини хансарайыны къангъалы къапусундан Солтанмут, ону аркъадашлары, ят гийимли бир-нече къонакъ чыгъа. Олар барысы да саламат юрюп, халкъдан къакъылыгъып, чыр тюпге багъып онгарыла ва онда башына арбабаш тутуп, тюбюне хали-халча яйылып онгарылгъан алачыкъ чатыргъа гире. Къонакълар генг, уллу столгъа, уллубийни аркъадашлары бийик тахтамекде олтура. Тахтамек къызыл кийиз яйылып, яшыл дарай къув ястыкълар салынып онгарылгъан. Алачыкъ чатырдагъылар ерлешип битгенден сонг Солтанмут эретуруп, халкъгъа багъып тёшберип токътап, илиякълы сёз башлай.

— Ассаламу алейкум, мени азиз халкъым!— деп ол оьктем башын генг тёшюне ийип, элни абурлайгъанын гёрсете.

— Ваалейкум ассалам!— деп, кёк кёкюрегендей оькюрген халкъ сеси, Эндирейни орамларын чы нечик де, гьатта юрт ягъасын да къувнакъ тавушгъа янгъыртып, йыракъдагъы Къызыл Яргъа барып уруна.

— Сизин мен, гьюрметли юртлуларым, сююнч хабар айтмагъа жыйгъанман…

— Сююнюп яшагъын, бизин сююмлю уллубийибиз Солтанмут! Айт, сююнчюнгню!— деп къычыра бир-нече «сабурсуз» асиллер.

— Гьей, мени аявлу замандашларым, сизден яшырып нетейим, Эндирей бийликни бугюнгю тыш гьалы къыйынлы. Савлай Къумукъ элни гьакъында да шолай деп айтмагъа ярай.

Гюнтувуш хоншубуз Иран пачалыгъыны шагьы бизин, къумукъланы, оьзюне табиликде сакъламагъа къасткъыла. Османлы Тюркияны солтаны да, Кърымтатар ханы булан бирче къысып, бизин, къумукъланы, есирликде сакъламагъа сюе. Эки къудратлы пачалыкъны гьукмударлары бизге, къумукълагъа, оьзлени елевчю сиясатыны къурбанларына йимик къарай. Уьстевюне, бизин къумукъ халкъыбызны Бирлиги де ёкъ! Бийибиз, оьзденибиз булан барыбызгъа да ярплашыв аврув тийип, гюе талагъан териге ошап барабыз…

Ярплашыв аврув талайлы халкъгъа тиймей, бизге шо аврувдан багъывчу герек,— деп Солтанмут сёзюн бёлюп, башын оьрге гётерип, тынглайгъан халкъгъа багъып къарай.

— Олай аврувну да багъывчусу боламы?— деп сорай халкъдан бирев.

— Бола ва бар шолай багъывчу!

— Кимдир ол?

— Ярплашыв аврувдан бизин сав этежек багъывчу жумла орусну уллу Падишагьыдыр!— деп Солтанмут тавушун янгъырта. Шо сёзлени эшитгенде халкъ авзуна сув алгъандай пыса. Тынглавчулардан къаршылыкълы сес эшитмеген Солтанмут «халкъ оьзюн англайгъанлыкъны» биле ва сёзюн узатмагъа ругьлана.

— Русияны падишагьы Къумукъ элни оьзтеречелигин, азатлыгъын якълай, ону намарт елевчюлерден къоруй. Шолай экенлик бизин ата-бабаларыбыздан берли мердешленген. Мен де орус падишагьгъа «вилаятым булан оьзюмню» рус тахыны къолтюбюне алмакъны тилеп кагъыз язгъан эдим. Кагъызыма падишагьны жавабын алып Терки къаладагъы орус асгербашы ёлдашлары да булан гелген. Къой, ол охусун бизге, уллу орус падишагьны фирманын,— деп Солтанмут уллубий, вилаятыны халкъына дагъы да баш ие.

— Охусун! Охусун!— деп сесленген къувнакъ къычырыкълар юртну орамларына толкъун уруп яйыла.

Башында хундуз тери бёркю, уьстюнде гюмюш чалывлу гёк исхарла къапталы—аркъалыгъы, белинде отлукъташ тапанчасы, къылычы бар жагьил рус адам эретуруп, столну алдында халкъгъа ювукъ чыгъа. Яндавуруна гелип, токътагъан стрележ ёлдаш огъар окълавлангъан кагъызны бере.

Башлап алгъа чыкъгъан жагьил рус адам пачаны асгерлерини юзбашы. Ол къумукъ тилни таза биле, шо саялы огъар тилмач герекмей.

Сотник окълавлангъан кагъызны ачып, ону алтын варакъ язывун ва пачалыкъ мюгьюрюн халкъгъа гёрсете.

— Орус падишагьны мюгьюрю, вая!— деп тамаша бола биревлер, алтын варакълы кагъызда дёгерек, гюргюм дамгъаны гёрюп.

— Мен Эндирей вилаятгъа хоншуда, Терки къалада яшайман. Царь — Государь пачаны асгеринде къуллукъдаман,— деп ол таза къумукъ тилде сёзюн башлай.

— Вая, къумукъ тил биле чий орус!— деп къычыра жагьил улан.

— Бугюн мен сизге,— дей сотник,— Царь—Государь пачаны фирманын, указ кагъызын алып гелгенмен. Указда айтылагъан кюйде, «князь Салтан-Махмут Эндиреевский рус тахыны пачалыкъ къуллугъуна алына». Энниден сонг Эндирей бийликни халкъы да, Терик бойдагъы рус мужукълар да, къазакълар да барышып яшажакъ, Русияны уллу пачасына къуллукъ этежек. Сизин уллубий —князь Салтан-Махмут бизин Терки къаладагъы воеводабыз—асгербашыбыз булан ойлашып, ярашып иш гёрежек,— деп сотник сёзюн бёлюп, халкъны сесленивюне тынглай.

— Солтанмут уллубийибиз айтгъан кюйде боларбыз!— деп къычыра кёп гиши.

— Мен сизге фирманны маънасын айтдым, охумасам да ярайдыр?— дей сотник.

— Ярай! Ярай! Солтанмут уллубийибиз оьзю охуй турар…

— Алай эсе айтарым битди. Рус-къумукъ аралыкълар яшасын!— деп сотник эки хоншу халкъны барышывун къутлап, дослукъ ёрап, ерине барып олтура.

— Яшасын орус къонакълар!— деп къутлавлар гьар якъдан оькюре.

— Энни эндирейлилени эл байрамы башлана. Гьар ким оьзюне ювукъдагъы тепсиге олтуруп, умуми хончагъа къошулуп, ашамагъа-ичмеге ихтиярлы! Аль бисмилла ашгъа, башлагъыз азиз юртлуларым ва гьюрметли къонакълар!— деп Солтанмут бары да жыйылгъанланы къонакъ чакъыра, къазакъларына, чавучларына тийишли къуллукъланы тапшурмакъны къырыйындагъы къалабегине буюра.

Рус къонакъланы столуна да, ерли акъсюеклер олтургъан тахтамекге де орталыкъ болагъан ерге уьчбут шанжал да салдырып, Солтанмут отавундагъы тахында йимик оьктем олтура.

Накъыра-зурнай чалына. Жыйылгъан адамлар майданны ортасындан тайып, ону ягъаларындагъы гёк отда гюп-гюп болуп ерлеше. Оланы алдына этли ашлар, айран, боза салына. Савлай юрт «бир тепсиден аш хаба, бир кажинден сув иче» дегенлей татывлукъда ашай-иче, уллубийини «къонакъ этмеге чомартлыгъын» макътай, алгъышлай.

Рус къонакъланы истолуна къумукъ ашланы асиллери: къалын гьинкал, эт кюрзе, къувурма, долма салына. Олагъа, юртну бусурман агьлюлерине яратылмайгъан, гьарам гьисапланагъан гючлю эсиртевючлер—гьаракъы ва чагъыр бериле.

Шатлыкъгъа жыйылгъан, къонакълыкъгъа къуршалгъан яшуллуну къуванчын янгъыз ашав-ичив булан дазуландырып къоймайлы уллубий олар учун халкъ оюнлар, бийивлер, йырлавлар, ат ярышлар болдурувну чараларын да гёрген.

Ат чапдырыв ярышларда уллубийни арбачысы Ташболатны тору югюрюгю биринчиликни ала. Огъар савгъатгъа сайламлы ирк мал бериле.

Белгиге окъ урувда начарсув къонакъ улан эндирейли жагьиллени «бурнуна сув тийдире». Башындагъы чачал тери бёркюн мангалайына басып, гёзлерин яшырып гийген жагьил къонакъны бирев де танып битмей. Танылып битмеген жагьил окъчуну Солтанмут савгъат бермек учун уьстюне чакъыра.

— Сагъа, къонакъ улан, алтын варакълы садакъ да, аргъумакъ алаша да беремен,— дей уллубий,— тек ким экенингни билмеге чи герекмен…

— Юрегинге сорап къара, балики шекленедир?— деп жагьил къонакъ чачал тери бёркюн мангалайына дагъы да бек баса…

— Авазынг чы таныш тие, тек танып бажармай тураман… Балики бёркюнгню чечерсен уллубийге?— деп тилекли бола Солтанмут.

— Бёркюмню чечсем чи мени эндирейлер бары да таныр эди. Сен буса есси къулагъы сангъырав дегенлейсен… Оьзюнге йигирма йыл олжалыкъ этеген къысгъааякъны авазы таныш тиймейми дагъы?— деп жагьил окъчу чачал тери папахын чечгенде, Солтанмут аявлу къатыны Чечек бикени гюл юзюн гёре.

— Яхари, аявлум, сен булай оюнну этер деп бирдокъ да ойлашмай эдим,— деп Солтанмут «айыпдан» тазаланмагъа къарай.

— Аявлуларыгъызны сиз, эргишилер, къырыйындан тайгъандокъ унутасыз,— деп масхара да этип, иржайып, Чечек бийке саламат чайкъалып, сабур юрюп, бийлик отавуна гете…

— Ол тиштайпа ким эди?— деп сорай бир затлагъа шекленген Сотник.

— Солтанмут сардарны олжасы Чечек бийке,— деп англата огъар, янында тергев этип олтургъан Къарасай батыр.

— Ой, молодчина, эх княгиня!— деп татли шыбышлап Сотник, чагъыр тулукъгъа узатыла, оьгюз мююз къартыкъны толтуруп бавтогъай чагъырдан иче. Сотникни жагьил къаркъарасы юзюмню дели сувуна кавланып, ону хумар гёзлери «княгиняны» артындан къарап, жыжымлардай яна.

Столда олтургъан биревю къонакълар да, ички якъдан оьзлени асгербашы сотникден къалышмай. «Тари беженге ярашыр» деп олар да «орус къарынгъа» дели чагъырны къуюп тербей. Ичегенин олар, кепликни гючюнден, сари сакъалларына тамдыра.

Ички ичип кеп чегивню «яшыл майданында» орус къонакъланы янгъыз къоймасны гьайын этегендей къасткъылып Солтанмут да сари бозаны баса. Дарман саналагъан шо арпа сувну уллубий алтын къыршавлу эмен чапчакъдан къамуш аякъны толтуруп ала.

Башында яшыл чалма барлыкъгъа да къарамайлы Аваби Акъташи эфенди де, солтаныны гьаракатын такрарлап, омузлу къамуш аягъын бозагъа чома.

Шатлыкъ мажлисде йыбанагъан юрт жагьиллер арпа суву сари бозадан эсе, байтал сютю къымысны арив гёрюп иче. Арасында тынглавсузу, сутуру болса тюгюл эндирейли жагьиллер бек эсиртеген, гючлю ичкилени къолламай. Умуми алгъанда савлай Эндирей бийликде ичкичиликге ёл берилмей. Тюзю огъар амыракълар да кёп тюгюл. Шо саялы шатлыкъ мажлисде эсирип башгъаланы башын инжитегенлер де, негьакъ къавгъа салагъанлар да ёкъ. Гючлю эсиртевючню асламдан ютагъан орус къонакълар да, боза уртлап кекиреген бизин ерли акъсюек уланлар да, гьеч бир къалмагъалсыз йыбанып, кюйге гёре кеп чеге. Олагъа къарап хыйлылар сукълана.

Шатлыкъ мажлис узатыла. Яшоьрюмлер орталыкъгъа чыгъып къумукъ кюйлеге бийий, оланы бирлери—улан ва къыз эришип такъмакълар айтып да йибере.

Боза ичип кеп болгъан эндирейли атолуланы бириси бийивлени де, такъмакъчыланы да токътатып, йыбавчугъа зурнай сокъдура. Биразгъа халкъ огъар арив тынглай, гьали токътар деп чыдай. Атолу буса йыбавчугъа зурнайыны шо бир кююн айландырып-айландырып сокъдура: «Леззет!»— деп де къычыра. Чыдамлыгъы битип, халкъ къавгъалай.

— Ялкъмадыкъмы сени къамуш зурнайынгны чагъан тавушундан!— деп ачувлана бир-нече гиши.

— Таман, зурнайчы!— деп буюра Солтанмут. Зурнайны чагъан улуву шо ерде болмагъандай сёне.

— Бийив кюй согъулсун!— деп таклиф бере яшоьрюмлени бириси.

— Согъулсун, согъулсун!— дей оьзгелер де.

«Талавур» бийивню кюю согъула, тек орталыкъгъа чыгъагъан жагьиллер гёрюнмейли макъам биразгъа бошуна оькюре, сонг солкъ да бола. Шо мюгьлетде халкъны къулагъына башгъа тюрлю макъам сеси чалына. Къумукълагъа таныш тюгюл шо сес сыйырны мюнгюревюне парх бере. Къумукъ бийив кюйню авазы сёне, «мюнгюрев» буса янгъыра. Рус къонакълар шо тамаша сесге айрыча сесгене, къулагъына къол салып тынглай.

— Слышите, братцы, русский рожок!— дей сотник янындагъы миллет ёлдашларына.

— И вправду рожок!— деп ташдыра ону ёлдашларыны бириси.

Сотник де, ону милли ёлдашы стрележ офицер де янгъылышмай. Тамаша, къумукълагъа ят сесде согъулагъан алат—русланы сыйыр мююз зурнайы—рожок эди.

Яякъларын, увуртуна къоз алгъандай гёпюртюп, рожок согъагъан эргиши, яндавурунда йылгъындай яш тиштайпа да булан гелип, орталыкъда бой гёрсетип токътай. Оланы уьст гийими къумукъ опуракъдан башгъачалай. Жийрен тюклени акъ мангалайына саллангъан яланбаш эргишини этеги чечекли саргъылт кетен гёлеги, генгбалакъ къара сатин шалбары, элехожа дырыхлары бар. Ону янында гюлдей иржайып эретургъан жагьил тиштайпаны сюйкюмлю боюн-союн къара кетен сарафан, акъ чыт кофта, гёк явлукъ, сакътиян мачийлер безеген. Ат къамучудай эшилген узун сари чачларын ол тиштайпа башыны артына жыйып, тёбедей токъмакъ этген.

Жийрен орус рожогун эринлерине гелтирип уьфюрюп милли макъамын согъуп йибергенде, жагьил тиштайпа къумукъ къызланы бийивюнден башгъачалай гьаракатда айлана-чюйлене башлай. Сонг огъар рожокчу да къошула. Къумукълар оьзлени шатлы мажлисинде «орус бийивню» биринчилей гёре.

Рус къонакъланы башы сотник бийийгенлер кимлер экенни билмеге алгъасай, неге десе, къумукъ юртда рус бийив ону жанына айрыча сагъынчлы тие.

Ят ерден гелген къонакъ гиши чи къайдан билсин, юртну уллубийи оьзюде танымай тура орусча бийигенлер кимлер экенни.

Орус бийивню усталары чебер гьаракатын тамамлап, орталыкъда янаша токътап, атолулагъа ва къонакълагъа баш ие, Солтанмутгъа айрыча икрам эте.

— Эргишини мен таныдым!— деп къуванчлы къычыра уллубий,— ол чу мени топчум Петро. Савулагъан сыйыр савгъатлайман топчума…

— Кёп савбол, уллубий,— деп разилигин къумукъ тилде билдирип Петро, мангалайына саллангъан жийрен тюклерин артгъа теберип, юзюн ачып халкъгъа иржайып къарап, оьзюн таныта.

— Сени танымай тураман, къызы,— дей уллубий, орусча бийиген тиштайпаны къырыйына чакъырып.

— Танырсан, уллубийим, шулай этсем,— деп тиштайпа бетиндеги челтир пердевню де, башыны артына тёбе этилген чач токъмагъын да тайдыра.

— Гьюрметли Назлыханым, сенмисен?— деп Солтанмут, айгёрген оразалыдай къувана.

— Менмен, къудратлым,— деп Назлы, уллубийине абур этип алдына къарай…

— Баракалла сагъа, аявлу къызардашым. Булакъ сувдай агъып гелеген уллу пагьмунг мени гьар заман да къувандыра, гюл-чечеклер сёнсе де сёнмейген гёзеллигинг мени гёнгюмню ача. Бердим сагъа савгъатгъа алтын билезик!— деп Солтанмут устазыны олжасы Назлыны инче инбашларындан аявлап тутуп, астаракъ къучакълай.

— Савгъатынг учун кёп савбол, солтаным,— деп Назлы яхшы иелип баш ие.

— Иранча, тюркче, къумукъча бийимеге бажарагъанынгны чы мен, биз баягъы дербент есири замандан берли де билемен… Орусча бийимеге де не эс тапдынг, гьюрметли Назлыханым?— деп бек иштагьланып сорай Солтанмут.

— Эссизлеге эс тапдырагъан, эси барлагъа гьакъыл береген сыйлы алимибиз бар чы бизин?— деп Назлы оьзю кёп сюеген эри Аваби Акъташи эфендиге къарап къуймурлана.

— Англашынды. Устазыбызгъа оьмюр ёрайбыз!— демек булан Солтанмут оьзюню баш ойчусу Авабини гёнгюн ала.

— Гьюрметли Назлыханым, бар гьали. Чечек бийке сагъа къарай бугъай,— деп Солтанмут огъар илиякълы иржайып, къолун узатып оьзюню бий отавуну эшигин гёрсете.

— Башуьстде, уллубийим,— деп Назлы да эшикге багъып онгъарыла…

Назлыны арты булан «орус зурнайчы да» гетмеге уруна, тек сотник чакъыргъангъа гёре ону алдына гелип эретура.

— Здравствуйте, земляк!— дей сотник.

— Здравья желаем, барин…

— Атынг кимдир?

— Петро Никитин…

— Ичигиз,— деп сотник огъар бир къартыкъ чагъыр узата Петро къартыкъны ари тебере.

— Неге алмайсан?

— Ичмеймен. Къойгъанман.

— Как, рус адамны ичмейгени боламы?

— Мен ичмейген къумукъ адамланы арасында яшайман…

— Ватанынгны сатгъансан…

— Мени ватаным ёкъ эди…

— Русиягъа не болгъан?

— Русия сизин йимик боярланыки! Мендей ярлылар онда гьайванлар йимик боюнсагъа егиле…

— Мунда, Къумукъ элде, нечикдир?

— Мунда магъа азатлыкъ берилген, Русияда йимик крепостной тюгюлмен.

Сюрмеге-чачмагъа топурагъым, яшамагъа абзар-уьюм бар. Къумукъ адамлар магъа уьйленмеге де кёмек этдилер.

— Къумукъму алгъанынг?

— Терки къазакъны къызы. Уллубий ону магъа рус купецден сатып алып багъышлады, уллу къуллукъ болду…

— Сен не къуллукъ этесен, уллубийге?

— Мен уллубийни топчубашыман!— деп оьктем жавап къайтара Петро.

— Бар, гет, намарт!— деп сотник ачувланып, «землягы» булангъы лакъырны чорт гесе. Петро ерли адамланы арасына сингип гете. Халкъ ону «орусун-къумугъун» айырмай.

Къонакълыкъ мажлисде шатлы сеслени сегирленмегинден пайдаланып буса ярай, Аваби эфенди уллубийден сёз ала.

— Уллу падишагь Михайла Федравични гьюрметине мен де бир савгъат гьазирлегенмен. Солтанмут уллубийимни таржума гьалына багъышлап язгъан китабымны, уллу падишагьгъа етишдирмекни тилеймен,— деп ол къолъязма тептерин сотникге узата.

— Кютермен тилекни,— деп сотник тептерни ала.

— Баракалла!— деп Аваби эфенди олтура. Бирден агъач хомузну къумукъ халкъ учун бек аявлу, сагъышлы сеси къулакъгъа чалына. Шаир Мухтар, агъач хомузун черте туруп, уллубийини янына гелип эретура.

— Къудратлы солтаным, бу шатлы гюнюбюзде мен де сагъа бир савгъат, жыйылгъанлагъа да йыбав бермеге сюемен, ярай буса,— деп ол атолугъа баш ие.

— Мен шаирлени—йыравланы кёп сюемен, ихтияр сенде, гьюрметли Мухтар,— деп Солтанмут ону олтурта, йыргъа ругьландыра.

Шаир Мухтар «гюмюш телли» хомузун кюйлей. Гьавагъа толкъун-толкъун болуп яйылагъан батыр макъамгъа ону гючлю ангыны къонгурав сеси де къошула. Гьалиге ерли бир эндирейлиге де эшитдирмеген янгъы шиърусун ол йыр макъамгъа салып, тынглавчуну къанына, йилик майына сингдирип, жанына тийдирип йырлай.

Таргъуда ат ерлеп, къурч минген менмен;
Къабарты черивню гелтирген менмен.
Тартышып къудратлы Иран шагь булан,
Типлисни къамагъан—менмен шо улан!
Шавхалны алдына талабым салгъан,
Оьз пайым гюч булан чыгъартып алгъан,
Менмен гиччи уланы—уллу шавхалны,
Адиллик ахтарып билмейген ялны!
Менмен шо эргиши, белгили атым:
«Солтанмут»—дей магъа, ювугъум-ятым!

Шаир Мухтарны Солтанмутгъа багъышлангъан сёзлерин де, макъамын да тынглавчулар бир гёнгюлден, кёп сююп къаршылай.

— Шаир Мухтарны йыры Солтанмут сардарыбыз учун мен язгъан китапдан да артыкъ савгъат, о йыр къумукъ халкъ бар чакъы унутулмажакъ, солтаныбызны, сардарыбызны, къудратлы уллубийибиз Солтанмутну даим эсге салажакъ!— дей Аваби эфенди.

— Мечни, устахананы, Къызылъярны маъданыны ихтиярын сагъа бердим, шаир Мухтар!— деп Солтанмут йыравну шабагъатлай.

Рус къонакъланы гьюрметине сахаватлы юрюлген шатлыкъ мажлис, саламат да тамамлана, ону ортакъчыларына ерли-ерине, уьйлю-уьюне къайтып, ял алмагъа ихтияр бериле. Халкъ чачыла. Эртенги гетер ёлуна гьазирленмеге герекни гёзалгъа тутуп, рус къонакълар да столдан тура, къонакъ уьйге гете.

Янгы гюн башлана. Чакъ ачыкъ, булутсуз кёк беттёбен айлангъан пиялагъа парх бере. Къыбладагъы Салатавну къарлы башлары къыпчакъ ханланы акъ чилле чатырларына ошап гёрюне. Учурум къаялардан тюпде, гемечабыв сыртланы яшыл ювургъандай япгъан от-орман Эндирейни зор инбашларына елбеге салынгъан яшыл абаны эсге сала.

Салатавну таш къаяларыны бирисини туягъын ярып чыгъып чалт энишлейген Акъташ оьзен генг тюзлюклеге багъып алгъасай. Ону агъымыны вахыллав сеси, эртен чакъда, таза гьавада оьзенге сувгъа барагъан эндирейли къызлагъа къонгъуравдай чалына.

Гюнеш айлананы алтын тюсге бояй туруп оьрге гётериле, бары жанлы махлукъ уяна, жан-жанывар тербене, яшав гьаракатын башлай. Эндирейни темиркъазыкъ-гюнбатыш ягъасында терен къазылып, ичине кёп сув толтурулуп эмен азавлар орнатылгъан орну хырын хапдырып ишленген таш баруну къангъалы къапусу ачыла. Бир-нече атлы ва бюркенчик арба къапу алдагъы сакълавчу къошдан оьтюп, солгъа бурула, алашаракъ, генг гечивден Акъташ оьзенге астаракъ онгарыла. Онглу энишлеп, сувдан хатарсыз оьтген бюркенчик арба оьзенни биревю ягъасыны гечивюне къозалакъдай оьрлене, Аркъабаш сыртгъа чыгъа. Сонг бюркенчик арба уллу Керменни къапталлап Солтан ёлгъа тюше, ону бир-нече къумукъ атлы узата. Къумукъ атлыланы ортасында тюнегюнгю «орус къонакъ» атлылар да гёрюне. Бюркенчик арбада буса Эндирейни уллубийи рус къонакълагъа багъышлагъан къыйматлы савгъатлар ва рус пачагъа аманатгъа берилеген къумукъ яш — он йыллыкъ Арслан бар.

Гючю-къудраты етмей оьзгеге таби тюшген девлетбашлар, бийлер, ханлар оьрлюк алгъан гьукмударлагъа инамлыкъгъа гирмек учун авлетин аманатгъа тапшурагъан мердеш гюнтувуш уьлкелерде генг кюйде юрюлген.

Гюнтувуш Европа уьлкеден саналагъан Русия пачалыгъыны тахессилери де таби тюшген гюнтувуш бийлеге-беклеге, ханлагъа бакъгъан якъда шо мердешни къоллагъан. Эндирейни уллубийи Солтанмутдан, рус асгербашлар айтагъан кюйде «тынглавсуз-тынывсуз мурзадан» аманат алмакъгъа пача уллу тергев берген. Аманат бермекни ондан алгъасавлу кюйде талап этгенлер. Терки къаланы воеводасыны вакили сотник къонакълыкъда Солтанмутгъа шо талапны ачыкъдан, арив англатгъан. Бираз алдын «Маскевге» йиберген кагъызында Солтанмут оьзю де «уллу падишагьгъа аманатгъа уланымны бермеге разимен» деп билдирген.

Буюрулгъан гюню-болжалы етишип, авлетин ожагъындан чыгъартып «алла къайда» ёлгъа салмагъа урунгъанда, Солтанмут атагъа бек ойлашмагъа тюшген. Неге десе аманат масъаласыны олай тынч чечиливю агьлюде къалмагъал тувдургъан. Ят гишилени, пачаны къуллукъчуларыны алдында етимдей сакъланмагъа, гьакъылбалыкъ чагъына янгы етишген. Айдемир мурзаны, не де ондан хыйлы да гиччи Къазаналыны йибермеге герекми? Бармакъланы къайсын гессе де ессине авурта. Ата-анагъа да авлетинден айырылмакъ шолай. Айрокъ да анагъа къыйын. Не къыйынлыкъгъа да чыдайгъан эргишилени де тизден чёкдюреген намусланы гётереген, къагьруман ругьлу Чечек бийке де, баласы аманатгъа бериле деген хабарны къылычын сувуруп къаршылай. Кёп сюеген, аявлайгъан ва абурлайгъан эри булан душманлайын къавгъалай.

— Азиз баламны алыс элге аявсуздан ташлап, оруслагъа есирликге бергенче алдын мени оьлтюр, аявлум. Ичимде жаным бар туруп мен шо ишге рази болмажакъман!— демек булан Чечек бийке, элни уллубийине «къыкъ» деп хыр тута.

Жижегин алмагъа гелген тююлгенге къаршы къарывсуз тавукъ да «оьлемен, къалмайман» деп ябушагъанда, урушларда—чабушларда эргишилерден къалышмайгъан ва гьатта озагъан къагьруман къатын Чечек бийке зулмугъа баш гётермесинми? Ол тынчлыкъда тынмажакъны, ону ачувландырмакъ парз тюгюл экенни, озокъда, Солтанмут англай. Тек къатынгъа тынглап ишни бузмакъ айып, эл арада эрши…

Булай алгъанда Солтанмут олжасындан къоркъмай, къоркъувну гьиси ону къаркъарасында ёкъ. Ойлашмакъ, гьакъылгъа бойсынмакъ буса огъар хас. «Гьакъыл алдын, ачув сонг» деген пикру ону нече тюрлю уллу балагьдан, хатардан къутгъаргъан. Гьали де Солтанмут ойлаша, олжасына гёре сёйлемей, астаракъ гетип ону оьз отавунда рагьатланмагъа къоя…

— Аманатгъа бир авлетимни бермесем, пача булан барышыв ёкъ, ябушув бар,— деп пикрулаша Солтанмут.— Рус пача булан ябушув герекмей, магъа ону рагьмусу тарыкъ. Не амал этейим? Бир-бир уллубийлени, ханланы йимик бир-нече къатыным, жутлап авлетлерим ёкъ. Бир олжам, эки авлетим. Иран шагь, не де Ширван хан йимик гьарамхананы есси де тюгюлмен… Эгер дюр бусам, къаравашдан тувгъан бир пични «гьалал авлетим» деп берер эдим аманатгъа…

Артдагъы сёзлерден сонг Солтанмутну эсине янгъы ой гелип, гьакъылы ярыкълангъандай болуп, юреги сабурлана.

— Нете, къаравашдан тувгъаны ёкъ буса, эмчек агъам, инамлы къазагъым васият этип магъа багъышлагъан «уланым чы» бар. Арслан яшым! Муна аманат! Аманат Арслан!— деп ол шатлана. Къумукъну азатлыгъы учун урушда жан берген батыр Къылычны уланыны, он йыллыкъ яшны къысматы шо мюгьлетде чечиле. Ону анасы барлыкъ гёзалгъа да алынмай.

Тийишли къуллукъларын да кютдюрюп, ёрукъларын да этдирип Солтанмут яшны инамлы адамындан таба оруслагъа тапшурмагъа гьазирлей. Яшны: «Солтанмут атам, Чечек бийке анам»,— деп айтмагъа уьйретелер. Шолай айтса «оьзюне яхшы деп» яшгъа сингдирелер.

Эндирейни уллубийини эмчек къардашларында сакъланагъан ва тарбияланагъан гиччи Арсланны анасы, болуп турагъан агьвалатланы гьакъында бир зат да билмей. Билген булан да яшны анасы, уллубийни къазагъыны къызы, къудратлы атолугъа батып бажарамы? Кёп сёйлесе, бий огъар «къанчыкъны гьанцыллаву» деп къояжакъ ва бийликден гьиртлеп чыгъартажакъ. Олай мисаллар ёкъ тюгюл. Бийлеге недир? Гишиге тийген таякъ олар учун ун къапгъа тийген чакъы да авуртмай!

Эмчек агъасы, инамлы аркъадашы Къылыч батырны жанбазардагъы васиятына Солтанмут хыянат чыгъа, ону «…уланымны сакъларсан, тухумумну азмагъа къоймассан»— деген ялбарывун ол сюйрюжибинни зывуллаву чакъы да санамай. «Бийге инанма, сувгъа таянма» дегени шолайгъадыр.