Ибтидаи^✻ къысмы^✻

Нугьай Батырмурзаев 1865-нчи (милади^✻) йылда тувуп, сегиз-тогъуз яшларында, ата-анасы сав заманларында мадрасагъа берип, эсги усулну^✻ къайдасына гёре – «Калам-и къадимден»^✻ башлап, бир йылны ичинде иътикъадатдан^✻: «Мухтасар», «Я ибну Адам», «Маърифатул ислам» йимик китапланы тамам этди.

Буланы арасында хат уьйренмек учун къалам да юрютмеге башлады. Шол заманда эсги усул булан бир йылда бу къадар затланы охумакъ – бек уллу гьюнерли ва закаватлы^✻ яшланы иши болуп санала эди. Муну заки (уьттю^✻ пагьмулу) болувуна халкълар тамаша болуп табрик эте (къутлай) эдилер. Эсги усулну низам ва тартипли^✻ тарбиясы ёкъ болмакъгъа гёре, жумъаланы^✻ ичинде мактапгъа гелмей де къалады.

Маргьум^✻ Нугьай оьзюню ёлдашларыны арасында закилик^✻ ва гьюнерли болмакълыгъы булан машгьур эди. Тенгли ёлдашлары булан ойнайгъан заманларда, оюнну тартибин^✻ ва низамын сакъламакълыкъгъа ва янгы къайдалар чыгъармагъа бек уста болмагъы учун, ёлдашларына раислик^✻ эте эди. Муну гьюнерлерине къарап, ол замангъы иътибарлы^✻ уллу адамлар айтадылар: «Шу яшдан гележекде ачыкъ пикрулу ва иътибарлы, оьтгюр гёзлю бир адам болса ярай», – деп. Буланы ёравларына гёре, Николайны^✻ зулму ва къысыкълары^✻ гьар билгенин язмагъа ва гьар англагъанын айтмагъа къоймай, пикрулу адамланы талчыкъда сакълай эди буса да, ичинде тунчугъуп турагъан пикруларын бу да заман-заман чыгъара эди.

Ол заманларда мактапгъа муаллимлик этегенлер – оьрде эсгерилген къадардан артыкъ охутмагъа болмайгъан адамлар бола эдилер. Эгер яшланы табии^✻ тарбиясы болмаса, ол замангъы муаллимлер тарбия не ёрукъда болмагъа герегин билмей эдилер, оьзлер де тарбиягъа гьажатлы эдилер.