Уьчюнчю гёрюнюш

Ханны алдынгъы залында

Къараваш. (Шат, ону-муну этип айлана). Ханыма къатын ярашмай, авлет болмай эди. Гьали бийкебиз авур. Хабар бар: ай мангалайлы улан, энгинде мингли къыз — эгизлер табажакъ деп. Сонг болур уллу шатлыкъ. Ким биле хари, бир хыйлыбызны азат этип къоймагъа да ярай. Гючю кёп чю ханны, ол сюйген затны этип бола чы. Аякъ тавушлар геле бугъай?

Гете. Хан уьйге гире.

Хан. (Ойлу). Къарачач бугюн кёп авур дагъы. Нагагь тарыкълы болса деп гьар затны чы онгаргъанман. Бгры да абзарда, къонакъ уьйлерделер. Тек, гьы… Бир зат къалгъан экен. Къазакъ! Къадиге айт, садагъалар этилсин!

Аста-аста Къарачач геле.

Къарачач. Янгызмысан?

Хан. Ятып турмай не юрюйсен?

Къарачач. Бир сени гёрюп чыгъайым деп, юрегиме парахатлыкъ эди.

Хан. Олай деген не? Сагъа не болгъан? Мен рази чакъы сагъа тенгири де рази болсун.

Къарачач. Кёп савбол! Атамны да бир гёрюп болгъан бусам чы, дагъы къайгъым ёкъ эди дагъы. (Бузула).

Хан. Яш йимик осал болмасана. Сагъа ачыкъ, мен сени тилегингни этмек учун, ону кёп къыдыртдым. Сизден сонг ол, оьгей анагъыз булан яшавун бузгъан. Азбарын, уьюн, бар затын сатгъан, башын алып гетген. Къайсылай гетген, къайдадыр, билеген ёкъ. Башгъача сагъа эксийген зат ёкъ чу?

Къарачач. Ёкъ чу ёкъ.

Хан. Садагъалар айтгъан эдим, не этди экенлер, чыгъып къарайым.

Къарачач. Къызардашымны ою сагъа айтылдымы?

Хан. Къайсы?

Къарачач. Оьзю къарама сюе эдим дегени.

Хан. Гъа. Ону айтамысан? Айтылды, айтылды. Кёп герти айта, кёп арив ой. Эгер, Аллагь бермесин, тарыкълы болуп гетсе, барын да тюпде жыйгъанман, гьазир этгенмен.

Къарачач. Ким биле дагъы, ят гишиден къолайдыр оьз къызардашым.

Хан. Дурус-дурус. Буйрукъ этгенмен, тарыкъсыз гиши айланмажакъ. Бар, бар, янтай, тынчай пакъыр. (Оьзю гете).

Къарачач. Языкъ анам, пакъыр, мени бу яшавумну гёрген буса, сюювнюп оьлер эди. Амалсыз, атам. Бизге сен кёп гюнагьлы чы болгъан эдинг. Болса да гьали бир гёрмеге сюе эдим. Мальун къатынны макрюлери, сени ярлы буса да арив, татывлу яшавунгдан бузду. Аман тенгирим, оьзюнг сакълагъын къатынланы макрюсюнден. Къайда юрюй экенсен, аявлу атам?

Хан гете. Ажий уьйге гире.

Ажий. Сен не юрюйсен, гьалынг барда йимик (тергей). Не болгъан? Хан сурат авур сёз сама айтмагъанмы?

Къарачач. Къайдагъы затдыр, ол чу разилик де берип гетди.

Ажий. Дагъы?

Къарачач. Анам-атам эсиме тюшген эди.

Ажий. Анабыз чы яхшы эди, пакъыр, тек ону да ончакъы олай бизге къыйыны чы тиймеген. Атабызны чы оьмюрюмде бир гёрмесем де къайгъырмай эдим.

Къарачач. Юрегинг таш экен!

Ажий. Таш вуЛлагь, таш болма тийишли буса кимге де…

Къарачач. Аякъ тавушлар геле, о буса ярай, мен гетейим.

Къарачач гете.

Ажий. (Тынглап). Не яхшы? Ким буса да ари багъып гетди. Юрегинг таш экен! Алай билесен мунда, оьзюнгюки палавуз? Гьали де хангъа къатын болуп, оланы алдында макътанма сюе эдинг буса ярай. Аз баврумну ярмай эдилер, ата-анам да: ув бет, кесертки, рагьмусуз деп, эрши, къылыкъсыз, пыстыл, обур деп магъа тагъылмагъан ат къалгъанмыды. Обур чу бар бу, эдепсиз! Мен болмаймыдым яш тапма? Ханны алдатма сюйюп, толгъан халкъны алдында шу тапгъан гьиллагъа къара хари! Уллу къызардашыма ачывлангъан атам мени де ташлап къойду деп. Сайки, мен айыплыман, къалмагъын алай. Сайлавну уллусуна къоягъан адат тюгюлмю? Къул-къараваш да: гиччиси арив, гьакъыллы, ону учун да хан ону сайлагъан деп. Не билсин дагъы муну обурлугъун. Бу яшланы да тапсанг чы хари, абзарда багьабыз бир кепек. Яшым болса да, оьле-оьльгюнче менден де бек ягъы сыныш яшажакъ. Къарайыкъ! Аякъ тавушлар геле, тез гетейим.

Татув. Гьуя бу уьйде чи бирев де ёкъ! Булар къайда экен? Сен сакълагъын къатынланы макрюсюнден. Десем де, оьзюмден ихтиярсыз бу къанчыкъны макрюлерине батып бараман. Не амал этейим? Мен ону къаравашыман, айтгъанын этмесем, башым-аягъым булан, Суйдухну йимик, кимбилди этип къоважакъ. Бу ожакъларда биз гёрмеген, биз эшитмеген не къалды, тек барын да унутдуражакъ бу къанчыкъ, къызардашын гюллерми гиши?

Къарачач геле.

Къарачач. Сизмисиз уьйдеги?

Татув. О чу мен эдим хари.

Къарачач. (Сыпатына къарап). Неге ойлу гёрюнесиз? Къызардашым булан урушма сама урушмадыгъызмы?

Татув. Башгъа зат ёкъ хари, урушмадыкъ, вуЛлагь. Оьзюм шулай ойлашагъан кюйюм бола. Дагъы сени кюювнг нечикдир, бикем?

Къарачач. Сав болугъуз сиз де. Къыйын буса да, бир сув ал хари, сени къолунгдан да бир сув ичейим.

Татув. Алайым, вуЛлагь. Сагъа къуллукъ этмекден тоюп тураманмы мен.

Татув чыгъа.

Къарачач. Яхшы амаллы зат хари, пакъыр. Этимлер сакълап тура. Бугъар берейим чи айтгъан назрумну. Уллу тенгирим оьзюнг къабул садагъа эт дагъы. Оьзюнг бет ярыкъ тапдыр дагъы.

Сув алып Татув геле.

Татув. Ма, бийкем!

Къарачач. Сув йимик сыйлы болгъун! (Иржая). Гелин сёйлетгенде, айтагъан эди шулай.

Татув. Гьалал болсун. Дагъы, айтылады, вуЛлагь.

Къарачач. Гетмей тур чу. Ариги уьйге чыгъып гелейим.

Къарачач чыгъа.

Татув. Асыл зат, уллу къызардашы Вазирде эрде буса да, оьле къанчыкъ, бийке боламан деп. Къалмасын алай, бирев де сюймей оьзюн. ВуЛлагь, муну учун чу, яш-уллу бары да оьльмеге разилер. Языкъ тюгюлмю дагъы бир гюнагьсыз яшлар. Нечик ярар шулай яхшы адамгъа намартлыкъ. «Силкинген булан сув тюшер, бармакъ тюшмес» дегенлей, булар барышып къалырлар, сонг эки арада мени ялгъанчы этерлер. Макрючю мени ёкъ этер. Мен чи къайырмас эдим, яшларымны да къоймас дагъы. Тенгири оьзюнг кёмек бол дагъы пакъыргъа.

Къарачач гире.

Къарачач. Мен сени, сени яшларынгны айрокъда артыкъ сюемен. Этген назрум бар эди, шону учун шу хынжалны уланынга, шу билезикни къызынга, шу гьалкъаланы да, шу акъчаны да оьзюнге ал чы.

Татув. Не этесен, Бийкем, буланы? Яшлар яш, мени де гьавум гьалкъалардамы?

Къарачач. Ал чы, ал чы, мен кёп сюйюп берген сонг, къайтарма чы!

Татув. Кёп сав болгъун, аман къутулгъун, авлетлерингни хайырын гёргюн! (Уялып арты ерли бурлугъа, бузула).

Къарачач. Бир парахат болайым, булай да къойман сени, барайым, янтаяйым, гьалым баргъан сайын авурлаша. Къызардашым да не айлана, билмеймен.

Къарачач гете.

Татув. Бар вуЛлагь, янтай, ол да гьали гелир, мен айтарман. Гьей пакъыр муну юрегине, муну негетине къара, ол душмангъа къара. Аллагь онгарырмы шону? Десем де уллу сабурлугъунг бар, тенгирим.

Ажий геле.

Ажий. (Ачывлу). Не айланасан? Мен онда сагъа къарай-къарай къакъ болдум. Ол бириси затланы онгаргъанмысан?

Татув. (Къоркъуна). Къызардашынг токътатгъан эди, гьали барып ятды, гьали барарман, олар да гьазир.

Ажий. Бу къолундагъылар не? Сени сыпатынг бузулгъан, айтып сама къоймадынгмы?

Татув. Къызардашынг яшларынга ва оьзюнге деп берген эди. (Ажий алып къарай).

Ажий. Олай тегин берилген затлагъа ошамай. Эгер сагъа алтын тарыкъ буса, эсингдеми? Бу ишден сонг дагъы да, дагъы да. Нагагь бир шегин англатгъан бусанг (яшыртгъын бичакъны гёрсете). Муна башлап сени, сонг яшларынгны кёкрегине къадарман, къанчыкъ!

Татув. Гьуя, магъа не къаныкъгъансан? Магъа не дейсен? Барып тергеп гел деп йиберген де оьзюнгсен, гьали жаныма тувуп къалгъан да… Мен не этейим, билмеймен? (Бузула). Магъа тарыкъ тюгюл эди, биригизни бир затыгъыз да, къоя бусагъыз.

Ажий. Гес сесингни (бичакъны гёрсете). Же бол, барып ишингни гёр! Сакъ айлан, къанчыкъ! Бириси ёлдан минер, уч керен къагъар, тёрдеги эшикден гиресен, эшитдингми? Бар!

Татув. (Бузула). Бараман.

Ажий. Жый гёзьяшларынгны, шат айлан, шеклендиресен.

Къараваш алгъасап геле.

Къараваш. Же бол, бийкем, же бол!

Ажий. Не бар?

Къараваш. Бийкем чакъыра.

Къараваш геле.

Ажий. Бусагъат, (юрюй туруп) бу затланы да тайдыр, элтип жый, сонг къарарсан. Бар, бар. Ким мени сораса да, сени жавабынг «мен билмеймен!» Эшитдинми?

Татув. Эшитдим.

Ажий къызардашыны янына, ол да ишине гете. Хан геле.

Хан. (Тахында ойлаша). Къыйналыву чу гьеч эди, аман къутулгъай эди. Гьы, не яхшы эсиме гелди. Къазакъ! Же бар, айгъырларым ерленсин, къазакълар гьазир болуп турсунлар!

Къазакъ. Бусагъат (эшикден сеси геле).

Эрке геле.

Эрке. Гьей, гьей. Гьали уланлы, къызлы боларсан.

Хан. Сен сюювнмеймисен?

Эрке. Сюювнеген нечик бола, муна янгы опракъларымны гийгенмен.

Хан. Бийкенг бир къутулсун, сагъа къызардашы да, оьзю де дагъы да янгыларын этерлер.

Эрке. Ханым не берер?

Хан. Ханынг сагъа бир къараваш берер, уьй этер, эшик этер.

Эрке. (Сюювнюп). Тюгюлдюр? Къайсын?

Хан. (Къулагъына). Къызыл гёлекли къысырны.

Эрке. Ону сюймеймен.

Хан. Дагъы къайсын?

Эрке. Иживню.

Хан. Гьей оюлгъур, аривюн чю таный экенсен.

Эрке. Сени янынгда тургъанман чы. «Эшекни ягъында тургъан ат…» дегенлей.

Хан. Гьайт, къурумсакъ! (Масгъарадан тагъын къагъа, ол къача). О чу къыз, о сагъа гелеми?

Эрке. Муна гёремисен? (Явлукъну гёрсете).

Хан. Бер чи къарайым.

Эрке. Най, най. Бермен.

Хан. Иживню явлугъу тюгюл.

Эрке. Муна тюгюл чю дагъы?

Хан. Гьай намарт. Ону чу мен оьзюме къойгъан эдим. Бар гьали, бир айланып англап гел, гелгенлер не эте экенлер, ялкъмасынлар, гьали тойлар башланыр. (Эрке гете). Уланыма ат, ким деп къойсам яхшы экен. Къайырхан нечик болур? Къызыма Гюлбике. Булар мен сюеген атлар чы дюр, тек булай алгъасавда айтып болмас дагъы.

Къараваш геле.

Къараваш. Ханым, кёп къыйнала дагъы.

Хан. Жегиз къоччакълар, жегиз. Юрек булан яхшы айланыгъыз. Мен сизге этмежек яхшылыкъ ёкъ.

Къараваш. Не амал этейик. Болгъан чакъы айланабыз.

Хан. Къазакъ! Къадиге айт, къыйнала дейлер, дуъа зат язсын!

Къараваш. Къувну юреги кёмек дей Бийкем.

Хан. Болмас хари! Бурунокъ айтмаймысыз муну. Къазакъ! Же бол, тюпге хабар бер, айт, къувну юрегин ол уьйге етишдирсин. (Ит улуйгъан тавуш геле). Къазакъ! Къайда улуй, ессизни барып уруп оьльтюр.

Къазакъ. Бусагъат.

Къазакъ алгъасап чыгъа. Къараваш геле.

Къараваш. Сюювнчю, ханым, сюювнчю! Оьмюрлю болсун!

Хан. (Атылып туруп). Сав болугъуз! Башдан аякъ гийиндирип азат этдим!

Къараваш. Сав болугъуз! Улангъа ошай ханым, улан.

Хан. Яхшы, къызым, яхшы. Бар онда къара. Бийкенгде савгъатларынг сени. Къув етишдими?

Къараваш. Етишди хари, етишди.

Къараваш гете. Эрке геле.

Эрке. Сюювнчю, ханым, сюювнчю! Оьмюрлю болсун!

Хан. Ижив булан жутларман. Айт, Эрке, халкъгъа, тойлар этсинлер.

Эрке гете. Къаравашлар, къуллар гелелер.

Къаравашлар. Оьмюрлю болсун, ханым!

Къуллар. Оьмюрлю болсун, ханым! (Гьар тюрлю зат согъула).

Хан. 100 къул, 100 къараваш азат этилсин!

Къазакълар. Оьмюрлю болсун, ханым!

Хан. Сизге 100 алтын, башдан аякъ опуракъ! Бике де берер.

Къади. Оьмюрлю, насипли болсун!

Хан. Сав болугъуз! Мажгитлерде дуъалар этилсин, садагъалар берилсин!

Вазир. Оьмюрлю болсун, насипли болсун!

Хан. Сав болугъуз, сизге де насип болсун! Хазналарымны ачыгъыз! Гюнтувуш хангъа алтын барсын! Гюнбатыш хангъа алтын барсын! Къардашларыма атлылар йиберигиз! Маллар союлсун! Ашлар этилсин! Душманларым гечилсин! Досларым жыйылсын! 40 гюн, 40 гече элимде тойлар этилсин! Ичигиз! Йыбаныгъыз! Гьей халкъ, кёп савболугъуз барыгъыз да! Тюпге, абзаргъа тюшюп, эркин ерге чыгъып герти йыбавлар этейик. (Халкъ чыгъа). Вазирим гелсин!

Вазир. Буюр, ханым.

Хан. Къайда, сен барып 40 гече, 40 гюн оьзлер ялкъгъынча бу халкъны йыбандыр, кют. Мен де гьали гелемен.

Вазир. Баш уьстде. (Йыбав булан бары да гетелер. Хан бек шат, иче, нечик юрюйгенин, не сёйлейгенин билмей айлана. Бу заман къара гийген эки къараваш, алдында къолунда гючюклер булангъы бийке де булан, бек саламат, ханны уьстюне гирип гелелер. Хан къакъмагъандай болуп бузула).

Хан. Бу не иш? Не ахыр къопду?

Ажий.

Айтма тилим бармай,
Гёресен оьзюнг.
Шатлыкъ ясгъа дёндю,
Тийгендей гёзюнг.

Къарачачдан чыкъды
Булай биябурлукъ.
Нетейим амалым ёкъ
Этмей сабурлукъ.
Санлары языкъны
Къаралгъан болгъан,
Гючюклер тапмагъа
Яралгъан болгъан!

Хан.

Сюювнген юрегим ялындан толду,
Умутсуз ерден айт бу нечик болду?
Бусагъат уьюмден атыгъыз ону,
Бир минут къалмасын чыкъса да жаны.

Къой, оьльсюн, байлагъыз, налат шинтагъа!
Узакъда болсун гёрюнмесдей магъа.

Бу арада къаравашлар сынажа булан элтелер.

Балаларын ал къанчыкъны янына,
Оьльгюнче азап болсун санына.
Тойлар токъталсын, атлылар къайтсын,
Гелген хорлукъну халкъыма айтсын.

Тойлар токътала, йилавгъа айлана.

Перде